Italy

Italy là một quốc gia nằm ở Nam Âu, có hình dáng đặc trưng của một bán đảo trải dài vào biển Địa Trung Hải. Với diện tích khoảng 301.340 km² và dân số ước tính 58,93 triệu người vào giữa năm 2026, Italy là nền kinh tế lớn thứ ba trong khu vực đồng euro và là thành viên của các tổ chức quốc tế hàng đầu như Liên minh châu Âu (EU), Tổ Chức Hiệp Ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và G7.

Quốc gia này là cái nôi của nền văn minh La Mã, thời kỳ Phục Hưng và là nơi tọa lạc của Vatican — trung tâm Giáo hội Công giáo La Mã toàn cầu. Italy cũng là quốc gia có số lượng di sản thế giới được UNESCO công nhận nhiều nhất hành tinh, với 61 di sản tính đến năm 2025. Bài viết này cung cấp cái nhìn tổng quan về Italy trên các phương diện lịch sử, địa lý, chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội, làm nền tảng cho các bài chuyên sâu về từng khía cạnh cụ thể.

Lịch sử

Bài viết chi tiết: Lịch sử Italy

Italy có lịch sử dài hơn 2.500 năm, bắt đầu từ các nền văn minh tiền La Mã như Etruscan trên bán đảo. Đế chế La Mã, hình thành vào thế kỷ thứ 8 trước Công nguyên với truyền thuyết về Romulus và Remus, dần phát triển thành một trong những đế chế hùng mạnh nhất lịch sử thế giới và để lại dấu ấn sâu đậm trên luật pháp, kiến trúc, ngôn ngữ và hệ thống hành chính của châu Âu hiện đại.

Sau khi đế chế tan rã vào thế kỷ thứ 5, bán đảo bước vào thời kỳ trung cổ với sự nổi lên của các thành quốc và nước Cộng hòa Hàng hải như Venice, Genoa, Pisa và Amalfi. Thời kỳ Phục Hưng từ thế kỷ 14 đến 17 đã đưa Italy trở thành trung tâm của nghệ thuật, khoa học và tư tưởng nhân văn châu Âu, sản sinh ra những tên tuổi lớn như Leonardo da Vinci, Michelangelo, Galileo Galilei và Dante Alighieri.

Quá trình thống nhất quốc gia, gọi là Risorgimento, diễn ra trong thế kỷ 19 và hoàn tất vào năm 1871 với việc thành lập Vương quốc Italy. Sau hai cuộc Thế chiến, đặc biệt là giai đoạn dưới chế độ phát xít của Benito Mussolini, người dân Italy đã bãi bỏ chế độ quân chủ qua trưng cầu dân ý vào ngày 02/06/1946 và thành lập nền Cộng hòa Italy. Hiến pháp Cộng hòa có hiệu lực từ ngày 01/01/1948, đặt nền móng cho hệ thống chính trị hiện hành.

Địa lý

Bài viết chi tiết: Địa lý Italy

Italy nằm trên bán đảo Italy giữa biển Địa Trung Hải, kéo dài từ dãy Alps ở phía bắc xuống tận mũi Calabria ở phía nam, kèm theo hai hòn đảo lớn là Sicily và Sardinia. Quốc gia này giáp với Pháp ở phía tây bắc, Thụy Sĩ và Áo ở phía bắc, Slovenia ở phía đông bắc, đồng thời bao bọc hai quốc gia nhỏ là San Marino và Vatican.

Địa hình Italy đa dạng với khoảng 35% diện tích là núi và 42% là đồi. Dãy Alps ở phía bắc và dãy Apennines chạy dọc bán đảo từ bắc xuống nam tạo nên cấu trúc địa hình đặc trưng. Đồng bằng Po ở phía bắc, dài khoảng 650 km, là vùng đất phì nhiêu nhất, tập trung khoảng một phần ba dân số quốc gia và là trung tâm công nghiệp – nông nghiệp chủ lực.

Bờ biển Italy dài hơn 7.600 km, kết nối quốc gia này với hầu hết các nền văn minh Địa Trung Hải. Khí hậu thay đổi theo vùng: phía bắc mang đặc điểm lục địa với mùa đông lạnh và mùa hè ấm, phía trung và nam có khí hậu Địa Trung Hải đặc trưng với mùa hè khô nóng và mùa đông ôn hòa. Quốc gia này cũng có hai núi lửa hoạt động nổi tiếng là Etna ở Sicily và Vesuvius gần Naples.

Chính trị

Bài viết chi tiết: Chính trị Italy

Italy là một nước cộng hòa nghị viện với hệ thống lưỡng viện. Tổng thống đương nhiệm là ông Sergio Mattarella, được bầu lần đầu vào ngày 31/01/2015 và tái đắc cử nhiệm kỳ hai vào ngày 29/01/2022. Tổng thống là người đứng đầu nhà nước với vai trò chủ yếu mang tính nghi lễ và là người bảo vệ Hiến pháp, có nhiệm kỳ 7 năm.

Quyền hành pháp thực tế nằm trong tay Thủ tướng và Hội đồng Bộ trưởng. Bà Giorgia Meloni, lãnh đạo đảng Fratelli d’Italia (Brothers of Italy), trở thành nữ Thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Italy vào ngày 22/10/2022 và đang dẫn dắt liên minh trung – hữu cầm quyền. Cuộc bầu cử quốc hội tiếp theo dự kiến diễn ra vào năm 2027.

Quốc hội Italy gồm Hạ viện (Camera dei Deputati) với 400 ghế và Thượng viện (Senato della Repubblica) với 200 ghế dân cử cộng thêm các thượng nghị sỹ suốt đời. Cả hai viện đều có nhiệm kỳ 5 năm và có quyền lập pháp ngang nhau. Hệ thống tư pháp độc lập, đứng đầu là Tòa án Hiến pháp với 15 thẩm phán, có thẩm quyền giám sát tính hợp hiến của các đạo luật. Vào ngày 22–23/03/2026, Italy đã tổ chức trưng cầu dân ý xác nhận về cải cách tư pháp Nordio, kết quả 53,5% phiếu “Không” đã bác bỏ cải cách.

Kinh tế

Bài viết chi tiết: Kinh tế Italy

Theo Quỹ Tiền Tệ Quốc Tế (IMF), Italy là nền kinh tế lớn thứ tám thế giới và thứ ba trong khu vực đồng euro xét theo GDP danh nghĩa. Năm 2025, GDP của Italy tăng trưởng khoảng 0,5%, và dự báo cho năm 2026 dao động trong khoảng 0,4–0,8% tùy nguồn dự báo. Đồng tiền chính thức là euro, được Italy áp dụng từ năm 2002 thay cho đồng lira.

Cấu trúc kinh tế Italy có sự phân hóa rõ rệt giữa miền Bắc và miền Nam. Vùng Bắc Italy với “tam giác công nghiệp” gồm Milan, Turin và Genoa là động lực kinh tế chính, tập trung các tập đoàn sản xuất ô tô, máy móc và thời trang. Vùng Nam Italy, hay Mezzogiorno, có thu nhập bình quân đầu người thấp hơn đáng kể và phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, du lịch.

Italy nổi tiếng với các ngành công nghiệp chất lượng cao như thời trang (Gucci, Prada, Armani), ô tô (Ferrari, Lamborghini, Fiat), thực phẩm chế biến và rượu vang. Tuy nhiên, quốc gia này cũng đối mặt với những thách thức tài khóa nghiêm trọng. Theo ISTAT, nợ công của Italy đã tăng lên 137,1% GDP vào năm 2025, đứng thứ hai trong khu vực đồng euro chỉ sau Hy Lạp, trong khi thâm hụt ngân sách ở mức 3,1% GDP. Việc đăng cai Thế Vận Hội Mùa Đông Milan-Cortina 2026 được kỳ vọng mang lại khoảng 5 tỷ euro giá trị kinh tế gia tăng và hàng triệu lượt khách quốc tế.

Nhân khẩu học

Bài viết chi tiết: Nhân khẩu học Italy

Theo dữ liệu sơ bộ năm 2025 do ISTAT công bố ngày 31/03/2026, dân số cư trú tại Italy đã ổn định ở mức 58,94 triệu người sau hơn một thập kỷ suy giảm. Sự ổn định này đến hoàn toàn từ dòng nhập cư ròng 296.000 người, bù đắp cho mức sinh thấp kỷ lục 355.000 ca và khoảng 652.000 ca tử vong.

Italy là một trong những quốc gia có dân số già nhất thế giới. Tuổi trung vị đạt 48,6 tuổi, tỷ lệ sinh tổng hợp đạt 1,18 con/phụ nữ năm 2024 và tiếp tục giảm xuống 1,14 năm 2025 — mức thấp kỷ lục mới và thấp hơn đáng kể so với trung bình EU là 1,38. Mật độ dân số đạt khoảng 200 người/km², cao hơn nhiều so với mức trung bình của EU và châu Âu.

Người nước ngoài cư trú tại Italy đạt 5,56 triệu người tính đến ngày 01/01/2026, chiếm 9,4% tổng dân số. Cộng đồng nhập cư lớn nhất là người Romania (khoảng 1,15 triệu), tiếp theo là người Albania, Maroc và Trung Quốc. Tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 72,4%, với các vùng đông dân nhất gồm Lombardia (10 triệu), Lazio (5,7 triệu) và Campania (5,6 triệu).

Giáo dục

Bài viết chi tiết: Giáo dục Italy

Hệ thống giáo dục Italy được tổ chức theo mô hình công lập miễn phí cho công dân và người cư trú hợp pháp, dưới sự quản lý của Bộ Giáo Dục và Công Đức (MIM). Giáo dục bắt buộc kéo dài 10 năm, từ 6 đến 16 tuổi, gồm tiểu học 5 năm, trung học cơ sở 3 năm và 2 năm đầu của trung học phổ thông.

Hệ thống đại học Italy có lịch sử lâu đời, trong đó Đại học Bologna được thành lập từ năm 1088 và được coi là đại học lâu đời nhất thế giới phương Tây còn hoạt động liên tục. Italy là một trong những quốc gia ký kết Tuyên bố Bologna năm 1999, đặt nền móng cho Khu Vực Giáo Dục Đại Học Châu Âu với hệ thống bằng cấp 3 cấp gồm cử nhân (Laurea), thạc sỹ (Laurea Magistrale) và tiến sỹ.

Các đại học hàng đầu của Italy gồm Politecnico di Milano, Đại học Bologna, Đại học Sapienza tại Rome, Đại học Bocconi và Đại học Padua. Hằng năm, Italy thu hút hàng chục ngàn du học sinh quốc tế nhờ học phí phải chăng so với mặt bằng Tây Âu, kết hợp với chất lượng đào tạo cao trong các lĩnh vực kiến trúc, thiết kế, thời trang, nghệ thuật và kỹ thuật.

Văn hóa

Bài viết chi tiết: Văn hóa Italy

Văn hóa Italy đã định hình nên nhiều giá trị cốt lõi của nền văn minh phương Tây. Tiếng Italy hiện đại bắt nguồn từ phương ngữ Tuscany của thời kỳ Phục Hưng, được chuẩn hóa qua tác phẩm “Thần khúc” của Dante Alighieri. Bên cạnh đó, một số khu vực còn sử dụng các ngôn ngữ thiểu số được công nhận như tiếng Đức (Nam Tyrol), tiếng Pháp (Aosta) và tiếng Slovene (Friuli).

Italy là quốc gia có nhiều di sản thế giới UNESCO nhất hành tinh. Theo UNESCO World Heritage Centre, tính đến năm 2025 quốc gia này có 61 di sản được công nhận, vượt qua Trung Quốc (60) và Đức (55). Trong đó có các biểu tượng nổi tiếng như trung tâm lịch sử Rome, thành phố Venice và lagoon, tháp nghiêng Pisa, Pompeii, dãy Dolomites, các đảo Aeolian và mới nhất là khu mộ đá “domus de janas” tại Sardinia (2025).

Ẩm thực Italy là một trong những nền ẩm thực có ảnh hưởng lớn nhất thế giới với pizza, pasta, risotto, gelato và rượu vang vùng Tuscany, Piedmont. Vào tháng 12/2025, ẩm thực truyền thống Italy đã được UNESCO công nhận là Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể của Nhân Loại. Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất, với đội tuyển quốc gia (Azzurri) đã 4 lần vô địch World Cup.

Quan hệ quốc tế

Bài viết chi tiết: Quan hệ quốc tế Italy

Italy là một trong sáu thành viên sáng lập của Cộng Đồng Kinh Tế Châu Âu (EEC) năm 1957 — tiền thân của EU ngày nay. Hiệp ước Rome, văn kiện thành lập EEC, đã được ký tại thủ đô Rome vào ngày 25/03/1957. Italy đồng thời là thành viên sáng lập NATO từ năm 1949 và là một trong bảy nền kinh tế công nghiệp hóa hàng đầu thế giới (G7).

Trong khuôn khổ EU, Italy là một trong những quốc gia hưởng lợi lớn nhất từ Quỹ Phục Hồi và Khả Năng Chống Chịu (Next Generation EU), với gói hỗ trợ trị giá 194 tỷ euro cho Kế Hoạch Phục Hồi và Khả Năng Chống Chịu Quốc Gia (NRRP). Quốc gia này cũng đóng vai trò chủ chốt trong khu vực Địa Trung Hải, đặc biệt trong các vấn đề di cư, năng lượng và an ninh từ Bắc Phi.

Quan hệ Việt Nam – Italy được thiết lập từ ngày 23/03/1973 và nâng cấp lên đối tác chiến lược vào năm 2013. Theo Bộ Ngoại Giao và Hợp Tác Quốc Tế Italy, hai nước duy trì hợp tác chặt chẽ trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư, văn hóa, giáo dục và công nghệ. Italy hiện là một trong 10 đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam tại châu Âu.

Y tế và môi trường

Bài viết chi tiết: Y tế Italy

Italy có hệ thống y tế công toàn dân mang tên Servizio Sanitario Nazionale (SSN), được thành lập năm 1978 và bảo đảm quyền tiếp cận chăm sóc sức khỏe cơ bản cho mọi công dân và cư dân hợp pháp. Tổ Chức Y Tế Thế Giới (WHO) nhiều lần xếp hệ thống y tế Italy vào nhóm hiệu quả hàng đầu thế giới về chỉ số chi phí – kết quả.

Tuổi thọ trung bình của người dân Italy năm 2025 đạt 81,7 năm cho nam và 85,7 năm cho nữ — thuộc nhóm cao nhất thế giới. Hệ thống y tế được tổ chức theo cơ cấu phân cấp, trong đó 20 vùng (regioni) chịu trách nhiệm vận hành các dịch vụ y tế trên địa bàn dưới sự điều phối của Bộ Y Tế trung ương.

Về môi trường, Italy đối mặt với những thách thức như xói mòn bờ biển, ô nhiễm sông Po và áp lực du lịch tại các thành phố di sản. Quốc gia này là thành viên của Hiệp Định Khí Hậu Paris và đã cam kết đạt trung hòa carbon vào năm 2050. Theo dữ liệu của OECD, Italy đang đẩy mạnh quá trình chuyển đổi xanh trong khuôn khổ NRRP với gần 40% ngân sách dành cho mục tiêu khí hậu và năng lượng tái tạo.

Thể thao

Bóng đá là môn thể thao phổ biến nhất tại Italy. Đội tuyển quốc gia Azzurri đã giành 4 chức vô địch World Cup (1934, 1938, 1982, 2006) và 2 chức vô địch Euro (1968, 2020), xếp ngang Đức về danh hiệu World Cup và chỉ sau Brazil trên bảng tổng sắp. Giải vô địch quốc gia Serie A là một trong năm giải đấu hàng đầu châu Âu, với các câu lạc bộ huyền thoại như Juventus, AC Milan, Inter Milan, AS Roma và Napoli.

Bên cạnh bóng đá, Italy còn là cường quốc trong các môn xe đạp, đua xe và bóng chuyền. Giải Giro d’Italia là một trong ba giải đua xe đạp lớn nhất thế giới (Grand Tour) cùng với Tour de France và Vuelta a España. Quốc gia này cũng là quê hương của các thương hiệu xe đua Ferrari và đội đua Scuderia Ferrari trong giải Công thức 1 (Formula 1).

Vào ngày 06/02/2026, Tổng thống Sergio Mattarella đã chính thức khai mạc Thế Vận Hội Mùa Đông 2026 tại Milan và Cortina d’Ampezzo, sự kiện thể thao quốc tế lớn nhất Italy đăng cai trong thập kỷ qua. Đây là lần thứ hai Italy đăng cai Olympic Mùa Đông, sau lần đầu tại Cortina d’Ampezzo vào năm 1956.

Giao thông

Hạ tầng giao thông của Italy thuộc hàng hiện đại nhất châu Âu. Mạng lưới đường cao tốc (autostrade) dài hơn 7.000 km kết nối các thành phố lớn, trong đó tuyến A1 Autostrada del Sole nối Milan với Naples là trục giao thông xương sống của quốc gia. Hệ thống đường sắt cao tốc Frecciarossa và Italo có vận tốc lên tới 300 km/giờ, kết nối Rome – Milan trong khoảng 3 giờ.

Italy có 4 sân bay quốc tế chính gồm Roma–Fiumicino (sân bay lớn nhất, lấy tên Leonardo da Vinci), Milan–Malpensa, Venice–Marco Polo và Naples–Capodichino. Hãng hàng không quốc gia ITA Airways, kế nhiệm Alitalia, hiện đã thuộc sở hữu của Lufthansa Group sau thương vụ hoàn tất năm 2024 và là cửa ngõ chính đưa du khách quốc tế đến Italy.

Hệ thống cảng biển của Italy đóng vai trò quan trọng trong vận tải Địa Trung Hải, với các cảng lớn như Genoa, Trieste, Gioia Tauro và Livorno. Tại các thành phố lớn, hệ thống tàu điện ngầm hoạt động ở Rome, Milan, Naples, Turin, Brescia và Catania, kết hợp với mạng lưới xe buýt và tramway phát triển.

Quốc phòng

Lực Lượng Vũ Trang Italy (Forze Armate Italiane) gồm bốn quân chủng: Lục quân, Hải quân, Không quân và Carabinieri (lực lượng cảnh sát quân sự). Tổng quân số thường trực khoảng 165.000 người, được trang bị hiện đại theo tiêu chuẩn NATO. Italy là một trong những quốc gia có ngành công nghiệp quốc phòng phát triển, với các tập đoàn lớn như Leonardo và Fincantieri.

Theo cam kết tại NATO, Italy đang tăng dần ngân sách quốc phòng để đạt mục tiêu 2% GDP. Theo Tài Liệu Tài Chính Công 2026 do Bộ Trưởng Kinh Tế Giancarlo Giorgetti công bố, chi tiêu quốc phòng sẽ tăng 0,15% GDP trong năm 2026, 0,3% năm 2027 và 0,5% năm 2028. Italy đóng góp lực lượng vào nhiều phái bộ gìn giữ hòa bình của Liên Hợp Quốc và NATO.

Quân đội Italy duy trì trách nhiệm chính trong an ninh khu vực Địa Trung Hải, đặc biệt là kiểm soát di cư bất hợp pháp và chống khủng bố. Carabinieri, lực lượng có lịch sử từ năm 1814, vừa thực hiện chức năng cảnh sát dân sự vừa là một quân chủng vũ trang, với nhiều đơn vị tinh nhuệ hoạt động trong các nhiệm vụ chống mafia và bảo vệ di sản văn hóa.

Tổng kết

Italy là một quốc gia kết hợp chiều sâu lịch sử hàng nghìn năm với vị thế kinh tế – chính trị hàng đầu trong EU và G7. Dù đối mặt với những thách thức về dân số già hóa, nợ công cao và phân hóa kinh tế Bắc – Nam, Italy vẫn duy trì vai trò là trung tâm văn hóa, công nghiệp sáng tạo và du lịch toàn cầu, với 61 di sản UNESCO và các thương hiệu Made in Italy được ưa chuộng trên thế giới.

Đối với người Việt, Italy mở ra nhiều cơ hội đa dạng. Về du lịch, đây là một trong những điểm đến hàng đầu châu Âu với di sản phong phú và thị thực Schengen mở cửa. Về học tập, Italy thu hút du học sinh nhờ học phí phải chăng và các đại học top đầu trong các ngành thiết kế, thời trang, kiến trúc, kỹ thuật.

Về kinh doanh và đầu tư, mối quan hệ đối tác chiến lược Việt Nam – Italy tạo điều kiện thuận lợi cho thương mại song phương. Về định cư dài hạn, Italy có nhiều con đường thị thực dành cho nhà đầu tư, lao động tay nghề và người sống độc lập về tài chính, mang đến lựa chọn ổn định để cư trú và sinh sống tại một trong những quốc gia có chất lượng cuộc sống cao nhất khu vực Địa Trung Hải.