Chính trị Italy

Chính trị Italy vận hành theo mô hình cộng hòa nghị viện đa đảng, được xác lập sau Thế chiến II với Hiến pháp năm 1948. Hệ thống chính trị của quốc gia này có ba nhánh quyền lực độc lập gồm hành pháp, lập pháp và tư pháp, với Tổng thống là người đứng đầu nhà nước đảm bảo sự cân bằng giữa các nhánh.

Bài viết này trình bày toàn cảnh chính trị Italy từ Hiến pháp nền tảng năm 1948, vai trò của Tổng thống và Thủ tướng, hệ thống Quốc hội lưỡng viện, hệ thống tư pháp với Tòa Án Hiến Pháp, đến hệ thống đảng phái và cuộc trưng cầu dân ý cải cách tư pháp lịch sử tháng 03/2026.

Bài viết chi tiết đất nước Italy.

Hiến pháp Italy 1948 và các nguyên tắc nền tảng

Hiến pháp Cộng hòa Italy được Quốc hội Lập hiến thông qua ngày 22/12/1947 và có hiệu lực từ ngày 01/01/1948. Văn kiện gồm 139 điều, chia thành các nguyên tắc cơ bản (12 điều đầu), phần một về quyền và nghĩa vụ công dân, và phần hai về tổ chức nhà nước. Hiến pháp được biên soạn bởi liên minh các lực lượng chống phát xít gồm Đảng Dân Chủ Cơ Đốc, Đảng Xã Hội và Đảng Cộng Sản Italy.

Các nguyên tắc nền tảng của Hiến pháp xác định Italy là “nước Cộng hòa dân chủ dựa trên lao động” (Điều 1), thiết lập chế độ thế tục (Điều 7–8), bảo đảm quyền bình đẳng (Điều 3), tự do tôn giáo, tự do ngôn luận và tự do hội họp. Hiến pháp cũng cấm tái lập đảng phát xít dưới bất kỳ hình thức nào (Điều khoản chuyển tiếp XII), một biện pháp lịch sử nhằm ngăn ngừa quá khứ Mussolini lặp lại.

Hiến pháp Italy thuộc loại “cứng” (rigid), tức là việc sửa đổi đòi hỏi quy trình đặc biệt theo Điều 138. Mỗi sửa đổi phải được hai viện thông qua hai lần với khoảng cách ít nhất 3 tháng. Nếu lần thứ hai không đạt đa số 2/3 ở mỗi viện, một phần năm số nghị sỹ, 500.000 cử tri hoặc 5 hội đồng vùng có thể yêu cầu trưng cầu dân ý xác nhận. Quy trình này đã được áp dụng nhiều lần trong lịch sử, gần nhất là cuộc trưng cầu dân ý về cải cách tư pháp tháng 03/2026.

Tổng thống Italy: Vai trò của Sergio Mattarella

Tổng thống Cộng hòa (Presidente della Repubblica) là người đứng đầu nhà nước Italy, với nhiệm kỳ 7 năm theo Điều 85 Hiến pháp. Tổng thống được bầu bởi Quốc hội họp chung với 58 đại biểu vùng (mỗi vùng cử 3 đại biểu, riêng Valle d’Aosta cử 1 đại biểu). Ứng viên phải là công dân Italy ít nhất 50 tuổi và có đầy đủ quyền dân sự, chính trị.

Tổng thống đương nhiệm Sergio Mattarella sinh ngày 23/07/1941 tại Palermo, Sicily. Ông được bầu làm Tổng thống lần đầu vào ngày 31/01/2015 và tái đắc cử nhiệm kỳ hai vào ngày 29/01/2022, trở thành Tổng thống có nhiệm kỳ dài nhất trong lịch sử Cộng hòa Italy. Mattarella xuất thân từ Đảng Dân Chủ Cơ Đốc, từng giữ chức Bộ trưởng Bộ Quan Hệ Quốc Hội (1987–1989), Bộ trưởng Giáo Dục (1989–1990), Phó Thủ Tướng kiêm Bộ trưởng Quốc Phòng (1999–2001) và thẩm phán Tòa Án Hiến Pháp (2011–2015).

Quyền hạn của Tổng thống bao gồm: bổ nhiệm Thủ tướng và các Bộ trưởng, giải tán Quốc hội, ban hành luật, đại diện quốc gia trong quan hệ quốc tế, làm Tổng Tư Lệnh Lực Lượng Vũ Trang, chủ trì Hội đồng Tư pháp Tối cao và Hội đồng Quốc phòng Tối cao. Tổng thống cũng có quyền phủ quyết bằng cách yêu cầu Quốc hội xem xét lại một đạo luật trước khi ký ban hành, nhưng nếu Quốc hội thông qua lại, Tổng thống bắt buộc phải ký.

Vai trò của Tổng thống chủ yếu mang tính nghi lễ và bảo đảm tính ổn định, nhưng trong những giai đoạn khủng hoảng chính trị, Tổng thống có thể trở thành nhân vật quyết định. Ví dụ, năm 2018 Tổng thống Mattarella đã từ chối bổ nhiệm Paolo Savona làm Bộ trưởng Kinh tế do quan điểm nghi ngờ EU, dẫn đến khủng hoảng chính phủ và cuối cùng phải tổ chức bầu cử mới. Năm 2021, ông cũng đóng vai trò chủ chốt trong việc bổ nhiệm Mario Draghi làm Thủ tướng để dẫn dắt giai đoạn phục hồi sau COVID-19.

Thủ tướng và Hội đồng Bộ trưởng

Thủ tướng Italy chính thức được gọi là “Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng” (Presidente del Consiglio dei Ministri), là người đứng đầu Chính phủ. Theo Cổng Thông Tin Chính Phủ Italy, Thủ tướng do Tổng thống bổ nhiệm sau khi tham vấn các lãnh đạo đảng phái và phải nhận được phiếu tín nhiệm của cả hai viện Quốc hội trong vòng 10 ngày kể từ ngày tuyên thệ.

Thủ tướng đương nhiệm Giorgia Meloni sinh ngày 15/01/1977 tại Rome, là lãnh đạo đảng Fratelli d’Italia (Brothers of Italy). Bà nhậm chức Thủ tướng ngày 22/10/2022 sau chiến thắng cuộc bầu cử quốc hội ngày 25/09/2022, trở thành nữ Thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Italy. Liên minh trung – hữu cầm quyền của bà gồm ba đảng chính: Fratelli d’Italia, Lega (Liên Đoàn) của Matteo Salvini, và Forza Italia (Tiến Lên Italy) — đảng cũ của cố Thủ tướng Silvio Berlusconi.

Hội đồng Bộ trưởng hiện gồm 25 Bộ trưởng, trong đó có 2 Phó Thủ tướng kiêm nhiệm: Antonio Tajani (Forza Italia, kiêm Bộ trưởng Ngoại giao) và Matteo Salvini (Lega, kiêm Bộ trưởng Hạ Tầng và Giao Thông). Một số bộ chủ chốt khác bao gồm: Bộ Kinh Tế và Tài Chính (Giancarlo Giorgetti), Bộ Tư Pháp (Carlo Nordio), Bộ Nội Vụ (Matteo Piantedosi), Bộ Quốc Phòng (Guido Crosetto) và Bộ Y Tế (Orazio Schillaci).

Chính phủ có quyền đề xuất luật, ban hành các nghị định luật (decreto-legge) trong trường hợp khẩn cấp và các nghị định lập pháp (decreto legislativo) khi được Quốc hội ủy quyền. Nghị định luật có hiệu lực ngay nhưng phải được Quốc hội chuyển hóa thành luật trong vòng 60 ngày, nếu không sẽ tự động hết hiệu lực. Trong những năm gần đây, việc sử dụng nghị định luật ngày càng phổ biến, dẫn đến lo ngại về sự dịch chuyển quyền lập pháp từ Quốc hội sang Chính phủ.

Quốc hội lưỡng viện: Hạ viện và Thượng viện

Quốc hội Italy bao gồm hai viện có quyền lập pháp ngang nhau, một đặc điểm gọi là “lưỡng viện hoàn hảo” (bicameralismo perfetto). Hạ viện (Camera dei Deputati) có 400 ghế họp tại Cung điện Montecitorio ở Rome. Thượng viện (Senato della Repubblica) có 200 ghế dân cử cộng thêm các thượng nghị sỹ suốt đời, họp tại Cung điện Madama. Cả hai viện đều có nhiệm kỳ 5 năm.

Số lượng ghế Quốc hội đã được cắt giảm sau cuộc trưng cầu dân ý ngày 20–21/09/2020, với 70% cử tri ủng hộ giảm từ 630 ghế Hạ viện xuống 400 và từ 315 ghế Thượng viện dân cử xuống 200. Cải cách này nhằm tinh giản bộ máy và tiết kiệm ngân sách, có hiệu lực từ kỳ bầu cử năm 2022. Trong số 200 thượng nghị sỹ dân cử, 196 được bầu từ các khu vực bầu cử Italy và 4 từ công dân Italy ở nước ngoài. Ngoài ra, còn có khoảng 6 thượng nghị sỹ suốt đời do Tổng thống bổ nhiệm hoặc các cựu Tổng thống đảm nhiệm theo quyền hạn.

Tuổi tối thiểu để ứng cử và đi bầu khác nhau giữa hai viện. Cử tri Hạ viện phải từ 18 tuổi trở lên, ứng viên từ 25 tuổi. Cử tri Thượng viện phải từ 18 tuổi (sau cải cách năm 2021, trước đó là 25), ứng viên từ 40 tuổi. Hệ thống bầu cử hiện tại theo “Rosatellum” được thông qua năm 2017, kết hợp giữa đa số tuyệt đối ở các khu vực một ghế (37%) và đại diện theo tỷ lệ ở các khu vực nhiều ghế (63%).

Cả hai viện cùng tham gia bầu Tổng thống, bầu một phần ba thành viên Tòa Án Hiến Pháp và một phần ba thành viên Hội đồng Tư pháp Tối cao. Để được thông qua, một dự luật thông thường phải có đa số đơn giản ở cả hai viện. Đối với các đạo luật hiến pháp và luật bầu cử Tổng thống, cần đa số 2/3 hoặc thông qua trưng cầu dân ý. Quốc hội cũng có quyền luận tội Tổng thống trong các trường hợp phản quốc cao độ hoặc vi phạm Hiến pháp.

Hệ thống tư pháp và Tòa Án Hiến Pháp

Hệ thống tư pháp Italy độc lập với hành pháp và lập pháp theo Điều 104 Hiến pháp. Hệ thống này gồm tòa án dân sự và hình sự (giudici ordinari) phụ trách các vụ án thông thường, và tòa án hành chính (giudici amministrativi) bao gồm Tòa Án Hành Chính Khu Vực (TAR) và Hội Đồng Nhà Nước (Consiglio di Stato) xử lý tranh chấp giữa công dân và cơ quan nhà nước.

Hội đồng Tư pháp Tối cao (Consiglio Superiore della Magistratura — CSM) là cơ quan tự quản của ngành tư pháp, gồm 30 thành viên trong đó 20 do thẩm phán và công tố viên bầu, 10 do Quốc hội bầu trong số các giáo sư luật và luật sư có ít nhất 15 năm kinh nghiệm. Tổng thống là Chủ tịch CSM theo quy định Hiến pháp. CSM phụ trách bổ nhiệm, thăng chức, kỷ luật và điều chuyển các thẩm phán, công tố viên trên toàn quốc.

Tòa Án Hiến Pháp Italy (Corte Costituzionale) gồm 15 thẩm phán: 5 do Tổng thống bổ nhiệm, 5 do Quốc hội bầu (với đa số 2/3 ở 3 vòng đầu, 3/5 ở các vòng sau), và 5 do các tòa án tối cao bầu. Mỗi thẩm phán có nhiệm kỳ 9 năm không tái cử. Tòa có thẩm quyền: kiểm tra tính hợp hiến của các đạo luật, giải quyết tranh chấp thẩm quyền giữa các nhánh quyền lực, xét xử Tổng thống trong các vụ luận tội và quyết định tính hợp lệ của các yêu cầu trưng cầu dân ý.

Một thách thức lớn của hệ thống tư pháp Italy là thời gian xử lý kéo dài. Theo các báo cáo định kỳ của EU, Italy có thời gian giải quyết vụ án dân sự trung bình dài hơn nhiều quốc gia châu Âu khác. Vấn đề tham nhũng cũng là một thách thức lịch sử, với chiến dịch “Mani Pulite” (Bàn Tay Sạch) đầu thập niên 1990 đã làm sụp đổ Đệ Nhất Cộng Hòa và vẫn để lại nhiều vụ án phức tạp đến nay.

Đảng phái chính trị và bầu cử

Hệ thống đảng phái Italy có lịch sử biến động lớn. Từ năm 1946 đến 1992 (“Đệ Nhất Cộng Hòa”), Đảng Dân Chủ Cơ Đốc thống trị với vai trò trung tâm, đối đầu với Đảng Cộng Sản Italy — đảng cộng sản lớn nhất Tây Âu thời đó. Chiến dịch chống tham nhũng “Mani Pulite” 1992–1995 đã xóa sổ các đảng truyền thống, mở đầu “Đệ Nhị Cộng Hòa” với sự nổi lên của Silvio Berlusconi và Forza Italia.

Hiện nay, các đảng phái chính trị chính tại Italy gồm: Fratelli d’Italia (FdI, cánh hữu, lãnh đạo là Giorgia Meloni), Đảng Dân Chủ (PD, trung tả, lãnh đạo là Elly Schlein), Phong Trào 5 Sao (M5S, dân túy, lãnh đạo là Giuseppe Conte), Lega (cực hữu, lãnh đạo là Matteo Salvini), Forza Italia (FI, trung hữu) và Liên minh Verdi-Sinistra (xanh – cánh tả). Liên minh trung – hữu cầm quyền hiện tại gồm FdI, Lega và FI.

Trong cuộc bầu cử quốc hội ngày 25/09/2022, liên minh trung – hữu giành 44% số phiếu nhưng do hệ thống bầu cử kết hợp đa số – tỷ lệ, đã chiếm đa số áp đảo ở cả hai viện. FdI là đảng lớn nhất với 26% phiếu bầu. Tỷ lệ cử tri đi bầu chỉ đạt 64%, mức thấp kỷ lục trong lịch sử bầu cử Italy. Cuộc bầu cử tiếp theo dự kiến diễn ra năm 2027.

Vào ngày 22–23/03/2026, Italy đã tổ chức cuộc trưng cầu dân ý xác nhận về cải cách tư pháp Nordio, đề xuất tách biệt nghề nghiệp giữa thẩm phán và công tố viên, chia CSM thành hai cơ quan riêng biệt và lập Tòa Án Kỷ Luật Cao. Với 58,93% cử tri đi bầu, kết quả là 53,5% phiếu “Không”, bác bỏ cải cách. Đây là đòn chính trị lớn cho chính phủ Meloni nhưng bà tuyên bố tôn trọng kết quả và tiếp tục lãnh đạo chính phủ.

Phân cấp hành chính: 20 vùng và chính quyền địa phương

Italy được tổ chức theo mô hình phân cấp ba tầng: 20 vùng (regioni), 107 tỉnh và đô thị lớn (province và città metropolitane), khoảng 7.900 xã (comuni). Trong số 20 vùng, có 5 vùng được hưởng quy chế đặc biệt với quyền tự trị cao hơn về luật pháp, ngân sách và văn hóa: Sicily, Sardinia, Trentino-Alto Adige, Friuli-Venezia Giulia và Valle d’Aosta. Các vùng còn lại có quy chế thường.

Mỗi vùng được lãnh đạo bởi một Chủ tịch Vùng (Presidente della Regione) do dân bầu trực tiếp, kèm theo Hội đồng Vùng và Cơ quan Hành pháp Vùng. Vùng có thẩm quyền lập pháp trong các lĩnh vực được Hiến pháp giao như y tế, giáo dục, giao thông địa phương, du lịch, nông nghiệp, môi trường và dịch vụ xã hội. Cải cách Hiến pháp năm 2001 đã mở rộng đáng kể quyền tự chủ của các vùng.

Cấp thành phố do Thị trưởng (Sindaco) đứng đầu, được dân bầu trực tiếp với nhiệm kỳ 5 năm và tối đa 2 nhiệm kỳ liên tiếp. 14 thành phố lớn nhất Italy gồm Rome, Milan, Naples, Turin, Genoa, Bologna, Florence, Bari, Catania, Palermo, Reggio Calabria, Venice, Messina và Cagliari có quy chế “Thành Phố Đô Thị” (Città Metropolitana) với chức năng kết hợp quản lý tỉnh và phối hợp đô thị.

Từ năm 2024, chính phủ Meloni đã triển khai Luật Tự Chủ Khác Biệt (autonomia differenziata) cho phép các vùng có quy chế thường được đề nghị nhận thêm quyền tự chủ trong 23 lĩnh vực do nhà nước hiện quản lý. Dự luật này gây tranh cãi với lo ngại làm gia tăng phân hóa Bắc – Nam, vì các vùng giàu hơn ở phía Bắc có khả năng tự chủ tài chính cao hơn. Tòa Án Hiến Pháp đã ra phán quyết một phần năm 2024 về tính hợp hiến của luật này.

Đối với người Việt: Hiểu chính trị Italy khi tiếp cận quốc gia

Với người Việt quan tâm du lịch hoặc cư trú ngắn hạn tại Italy, hệ thống chính trị quốc gia ảnh hưởng trực tiếp đến chính sách thị thực Schengen, kiểm soát biên giới và quyền của người nước ngoài. Bộ Nội Vụ và Bộ Ngoại Giao Italy là hai cơ quan trực tiếp xử lý các vấn đề về thị thực, cư trú và lãnh sự, trong khi các Đại Sứ Quán và Tổng Lãnh Sự Quán Italy tại Hà Nội và TP.HCM là điểm tiếp xúc đầu tiên cho công dân Việt.

Đối với du học sinh, hiểu cấu trúc chính trị Italy giúp định hướng nghiên cứu trong các ngành luật, quan hệ quốc tế, chính sách công tại các đại học hàng đầu như Đại Học Bologna, Đại Học Sapienza Rome và Đại Học LUISS. Italy cũng là điểm đến hấp dẫn cho du học sinh ngành quan hệ quốc tế nhờ vai trò của Vatican, FAO, WFP và nhiều tổ chức quốc tế đặt trụ sở tại Rome.

Đối với nhà đầu tư và doanh nghiệp Việt, sự ổn định của chính phủ Meloni (đã giữ quyền hơn 3 năm — một thành tích hiếm trong chính trị Italy hiện đại) là yếu tố tích cực cho môi trường kinh doanh. Các chính sách kinh tế của chính phủ tập trung vào triển khai Kế Hoạch Phục Hồi và Khả Năng Chống Chịu (NRRP) trị giá 194 tỷ euro, cải cách thuế và thu hút đầu tư nước ngoài qua chương trình Investor Visa Italy.

Đối với người Việt cân nhắc định cư dài hạn, hệ thống chính trị Italy có nhiều điểm cần lưu ý. Quyền nhập tịch yêu cầu cư trú hợp pháp 10 năm liên tục, vượt qua bài thi tiếng Italy cấp độ B1 và bài kiểm tra kiến thức về Hiến pháp, lịch sử và văn hóa quốc gia. Chính phủ Meloni cũng đã ban hành Luật 74/2025 siết chặt quy trình xin quốc tịch theo huyết thống, ảnh hưởng trực tiếp đến cộng đồng người Italy ở nước ngoài. Theo dõi sát các cập nhật từ chính phủ Italy là cần thiết để chuẩn bị hồ sơ định cư đúng hướng.