Lịch sử Italy

Lịch sử Italy là chuỗi dài hơn 2.500 năm gắn liền với những bước ngoặt định hình nền văn minh phương Tây. Từ các nền văn hóa tiền La Mã trên bán đảo, Italy đã sản sinh ra Đế chế La Mã, các nước Cộng hòa Hàng hải thời trung cổ, kỷ nguyên Phục Hưng và cuối cùng là nền Cộng hòa Italy hiện đại được thành lập sau Thế chiến II.

Bài viết này trình bày lịch sử Italy theo trình tự thời gian, từ các cộng đồng Etruscan thế kỷ thứ 9 trước Công nguyên đến giai đoạn đương đại dưới chính phủ Meloni năm 2026.

Bài viết chi tiết đất nước Italy.

Italy thời tiền sử và các nền văn minh cổ

Bán đảo Italy đã có dấu vết sinh sống của con người từ thời kỳ đồ đá cũ, cách đây hơn 200.000 năm. Đến thời kỳ đồ đồng và đồ sắt, nhiều cộng đồng định cư ổn định đã hình thành dọc theo bán đảo, đáng chú ý nhất là người Etruscan ở vùng Tuscany và Lazio ngày nay.

Văn minh Etruscan phát triển rực rỡ từ thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ thứ 1 trước Công nguyên. Người Etruscan để lại dấu ấn sâu đậm trên kiến trúc, hệ thống thoát nước đô thị, kỹ thuật luyện kim và tổ chức tôn giáo. Khu mộ đá tại Cerveteri và Tarquinia hiện được công nhận là di sản thế giới UNESCO, là minh chứng sống động về nghệ thuật và nghi lễ tang ma của họ.

Song song với người Etruscan, các thuộc địa Hy Lạp cổ đã được lập tại miền Nam Italy và Sicily từ thế kỷ thứ 8 trước Công nguyên, hình thành khu vực gọi là Magna Graecia (Đại Hy Lạp). Các thành phố như Syracuse, Tarentum, Naples và Agrigento trở thành trung tâm thương mại và văn hóa quan trọng, đem theo triết học, kiến trúc, kịch và mỹ học Hy Lạp đến bán đảo.

Người Latin định cư tại vùng Lazio quanh sông Tiber và đến thế kỷ thứ 8 trước Công nguyên đã hình thành thành Rome. Theo truyền thuyết, Rome được Romulus thành lập vào năm 753 trước Công nguyên. Sự giao thoa giữa văn hóa Latin, Etruscan và Hy Lạp đã đặt nền móng cho nền văn minh La Mã sau này.

Đế chế La Mã: Từ Cộng hòa đến Đế chế

Cộng hòa La Mã được thành lập vào năm 509 trước Công nguyên sau khi người Rome lật đổ chế độ quân chủ Etruscan. Trong vòng năm thế kỷ tiếp theo, Rome mở rộng quyền lực ra toàn bán đảo Italy và sau đó là toàn bộ khu vực Địa Trung Hải. Các cuộc Chiến Tranh Punic chống Carthage (264–146 trước Công nguyên) đã đưa Rome trở thành cường quốc duy nhất ở Địa Trung Hải.

Năm 27 trước Công nguyên, Augustus trở thành hoàng đế đầu tiên, đánh dấu bước chuyển từ Cộng hòa sang Đế chế La Mã. Đế chế đạt cực thịnh dưới thời các hoàng đế tốt như Trajan, Hadrian và Marcus Aurelius vào thế kỷ thứ 2 sau Công nguyên, với lãnh thổ trải từ Anh Quốc đến Lưỡng Hà, từ Bắc Phi đến sông Rhine và sông Danube.

Di sản La Mã định hình toàn bộ phương Tây hiện đại. Luật La Mã trở thành nền tảng của hệ thống pháp luật dân sự châu Âu lục địa. Tiếng Latin sinh ra các ngôn ngữ Romance như Italy, Pháp, Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Romania. Hệ thống đường sá, công trình thủy lợi, kiến trúc vòm và bê tông La Mã đặt nền móng cho kỹ thuật xây dựng phương Tây.

Năm 313, Hoàng đế Constantine ban hành Sắc lệnh Milan công nhận Kitô giáo. Năm 380, Theodosius I tuyên bố Kitô giáo là quốc giáo của Đế chế. Tuy nhiên, đế chế dần suy yếu và bị chia thành Đế chế Tây La Mã và Đế chế Đông La Mã (Byzantine) vào năm 395. Đế chế Tây La Mã sụp đổ vào năm 476 khi vị hoàng đế cuối cùng Romulus Augustulus bị tướng Odoacer phế truất.

Giai đoạn từ năm 27 trước Công nguyên đến năm 180 sau Công nguyên được gọi là Pax Romana (Hòa bình La Mã) — gần hai thế kỷ ổn định và thịnh vượng chưa từng có ở khu vực Địa Trung Hải. Trong thời kỳ này, dân số đế chế đạt khoảng 70 triệu người, bằng một phần tư dân số thế giới đương thời. Mạng lưới giao thông gồm hơn 80.000 km đường lát đá kết nối các tỉnh, hỗ trợ thương mại và quân sự trên quy mô chưa từng có.

Bộ luật Justinian (Corpus Juris Civilis) được biên soạn vào thế kỷ thứ 6 dưới thời Hoàng đế Đông La Mã Justinian I, hệ thống hóa toàn bộ luật pháp La Mã. Bộ luật này được tái phát hiện tại Bologna vào thế kỷ 11 và trở thành nền tảng cho luật dân sự châu Âu lục địa. Đến nay, các khái niệm pháp lý như tài sản, hợp đồng, thừa kế, quyền sở hữu của hệ thống pháp luật Italy, Pháp, Đức và nhiều quốc gia châu Mỹ Latinh vẫn dựa trên di sản này.

Italy thời trung cổ và các thành quốc

Sau khi Đế chế Tây La Mã sụp đổ, bán đảo Italy bước vào giai đoạn phân mảnh kéo dài hơn một thiên niên kỷ. Các bộ tộc Germanic như Ostrogoth, Lombard kế tiếp nhau cai trị các phần khác nhau của bán đảo. Năm 568, người Lombard xâm lược và thiết lập vương quốc kéo dài đến năm 774, khi Charlemagne của vương quốc Frank đánh bại họ và sáp nhập Bắc Italy vào Đế chế Carolingian.

Từ thế kỷ thứ 11, các thành quốc (comuni) bắt đầu nổi lên như những thực thể chính trị tự trị. Các Cộng hòa Hàng hải gồm Venice, Genoa, Pisa và Amalfi xây dựng đế chế thương mại trải khắp Địa Trung Hải, kết nối châu Âu với Trung Đông và Đông Á. Venice trở thành trung tâm thương mại lớn nhất châu Âu vào thế kỷ 13, với Marco Polo (1254–1324) là biểu tượng cho thời đại khám phá.

Quyền lực thế tục của Giáo hoàng được thiết lập qua Lãnh thổ Giáo hoàng (Papal States) từ năm 754, kéo dài cho đến năm 1870. Khu vực này bao gồm phần lớn miền Trung Italy với Rome là trung tâm tôn giáo và chính trị. Cuộc tranh giành ảnh hưởng giữa Giáo hoàng và Hoàng đế La Mã Thần Thánh kéo dài nhiều thế kỷ, tạo ra hai phe đối lập là Guelph (ủng hộ Giáo hoàng) và Ghibelline (ủng hộ Hoàng đế).

Vương Quốc Hai Sicily, hình thành từ năm 1130 dưới triều đại Norman, kiểm soát toàn bộ miền Nam Italy và đảo Sicily. Vương quốc này trải qua nhiều triều đại Norman, Hohenstaufen, Angevin và Aragonese, để lại di sản kiến trúc Arab–Norman tại Palermo — hiện là di sản UNESCO. Sự đa dạng chính trị này khiến Italy không hình thành quốc gia thống nhất như Pháp hay Anh trong thời trung cổ.

Thời kỳ Phục Hưng và ảnh hưởng văn hóa toàn cầu

Thời kỳ Phục Hưng (Rinascimento) bắt đầu tại Florence vào thế kỷ 14 và lan rộng ra toàn Italy rồi châu Âu. Đây là phong trào hồi sinh các giá trị nhân văn, nghệ thuật và khoa học của thời cổ đại Hy–La, đánh dấu bước chuyển từ thời trung cổ sang thời cận đại. Thuật ngữ Rinascimento được sử gia Jacob Burckhardt phổ biến vào thế kỷ 19.

Florence dưới sự bảo trợ của gia tộc Medici, đặc biệt là Lorenzo “Người Vĩ đại” (1449–1492), trở thành trung tâm Phục Hưng. Các nghệ sỹ Leonardo da Vinci (1452–1519), Michelangelo Buonarroti (1475–1564), Raphael (1483–1520) và Donatello (1386–1466) đã tạo ra những kiệt tác như “Bữa tiệc cuối cùng”, trần Nhà nguyện Sistine, “Mona Lisa” và “David”. Văn học cũng nở rộ với Dante Alighieri (Thần khúc), Francesco Petrarca và Giovanni Boccaccio.

Khoa học và tư tưởng cũng có những bước tiến đột phá. Galileo Galilei (1564–1642) đặt nền móng cho khoa học hiện đại với phương pháp thực nghiệm và quan sát thiên văn. Niccolò Machiavelli (1469–1527) viết “Quân vương” — tác phẩm kinh điển về lý luận chính trị. Andrea Vesalius cách mạng hóa giải phẫu học. Tại Vatican, các Giáo hoàng Phục Hưng tài trợ xây dựng Vương cung thánh đường Thánh Peter và quảng trường Thánh Peter.

Phục Hưng Italy ảnh hưởng sâu rộng đến toàn châu Âu, mở đường cho thời kỳ Khám phá, Cải cách Tin Lành và Cách mạng Khoa học. Tuy nhiên, từ thế kỷ 16, các cuộc Chiến Tranh Italy (1494–1559) khiến bán đảo rơi vào tay các cường quốc nước ngoài như Pháp, Tây Ban Nha và sau này là Áo. Italy bước vào giai đoạn suy thoái chính trị kéo dài hơn 250 năm.

Thống nhất Italy thế kỷ 19 (Risorgimento)

Phong trào thống nhất Italy, gọi là Risorgimento (nghĩa là “Sự hồi sinh”), bắt đầu sau Đại Hội Vienna năm 1815 khi bán đảo Italy bị chia thành tám quốc gia nhỏ dưới ảnh hưởng của Đế quốc Áo. Theo Bảo Tàng Trung Tâm Risorgimento (Museo Centrale del Risorgimento) thuộc Bộ Văn hóa Italy, phong trào này hình thành từ tinh thần dân tộc do Cách mạng Pháp và thời Napoleon truyền cảm hứng, với mục tiêu giải phóng và thống nhất bán đảo dưới một quốc gia duy nhất.

Bốn nhân vật chủ chốt dẫn dắt Risorgimento gồm: vua Victor Emmanuel II của vương quốc Sardinia–Piedmont, Thủ tướng Camillo Benso di Cavour (kiến trúc sư chính trị), nhà cách mạng Giuseppe Mazzini (sáng lập phong trào “Nước Italy Trẻ” năm 1831) và tướng Giuseppe Garibaldi (lãnh đạo quân sự nổi tiếng với Cuộc Viễn Chinh Một Nghìn Người năm 1860).

Các mốc quan trọng bao gồm: cuộc cách mạng 1848 thất bại, các cuộc Chiến Tranh Độc Lập 1859 và 1866 với liên minh Pháp – Phổ, Cuộc Viễn Chinh Một Nghìn Người chinh phục miền Nam năm 1860. Vào ngày 17/03/1861, Quốc hội Italy đầu tiên họp tại Turin tuyên bố Victor Emmanuel II là Vua Italy, đánh dấu sự thành lập Vương Quốc Italy thống nhất. Cavour qua đời chỉ ba tháng sau đó.

Quá trình thống nhất hoàn tất sau khi Italy giành lại Veneto từ Áo năm 1866 và chiếm Rome từ Giáo hoàng vào ngày 20/09/1870, sau khi Pháp rút quân do Chiến Tranh Pháp – Phổ. Năm 1871, Rome chính thức trở thành thủ đô Italy. Tuy nhiên, một số khu vực vẫn chưa nằm trong vương quốc, gọi là “terre irredente” (lãnh thổ chưa giải phóng), gồm Trentino và Trieste — chỉ được sáp nhập sau Thế chiến I năm 1918.

Italy trong hai cuộc Thế chiến

Italy ban đầu là thành viên Liên Minh Ba Bên với Đức và Áo–Hung từ năm 1882, nhưng đã đứng về phía Đồng Minh trong Thế chiến I sau Hiệp ước London năm 1915. Cuộc chiến gây thiệt hại nặng cho Italy với khoảng 650.000 binh sỹ tử trận. Mặc dù chiến thắng, Italy không nhận được toàn bộ lãnh thổ đã được hứa, dẫn đến tâm lý “chiến thắng bị phản bội” (vittoria mutilata) trong xã hội.

Tâm lý bất mãn cùng khủng hoảng kinh tế hậu chiến đã tạo điều kiện cho sự nổi lên của chủ nghĩa phát xít. Benito Mussolini (1883–1945) sáng lập Đảng Phát Xít Italy (PNF) năm 1921 và lên nắm quyền sau “Cuộc Tuần Hành đến Rome” ngày 28/10/1922. Vua Victor Emmanuel III bổ nhiệm Mussolini làm Thủ tướng. Đến năm 1925, Mussolini thiết lập chế độ độc tài toàn trị với danh hiệu “Il Duce” (Thủ Lĩnh).

Dưới thời Mussolini, Italy theo đuổi chính sách bành trướng đế quốc với việc xâm lược Ethiopia năm 1935 và Albania năm 1939. Italy ký Hiệp ước Thép với Đức Quốc Xã năm 1939 và tham gia Thế chiến II vào ngày 10/06/1940 phía phe Trục. Tuy nhiên, quân đội Italy thất bại trên nhiều mặt trận tại Bắc Phi, Hy Lạp và Liên Xô.

Năm 1943, sau khi quân Đồng Minh đổ bộ lên Sicily, Đại Hội Đồng Phát Xít lật đổ Mussolini ngày 25/07. Italy ký hiệp định đình chiến với Đồng Minh ngày 08/09/1943, nhưng Đức Quốc Xã chiếm đóng miền Bắc và lập “Cộng Hòa Xã Hội Italy” với Mussolini làm bù nhìn. Phong trào Kháng Chiến (Resistenza) Italy đã chiến đấu giải phóng miền Bắc, đỉnh điểm vào ngày 25/04/1945 — nay là Ngày Giải Phóng. Mussolini bị quân du kích xử tử ngày 28/04/1945.

Nền Cộng hòa Italy và “Phép màu kinh tế” sau 1946

Sau Thế chiến II, người dân Italy đã tham gia trưng cầu dân ý lịch sử ngày 02/06/1946 để quyết định giữa duy trì chế độ quân chủ và thành lập nền cộng hòa. Kết quả là 54% cử tri ủng hộ nền cộng hòa, dẫn đến việc bãi bỏ vương quyền nhà Savoy. Vua Umberto II — vị vua tại vị chỉ trong 34 ngày — bị buộc lưu vong. Ngày 02/06 hằng năm hiện là Quốc Khánh Italy (Festa della Repubblica).

Hiến pháp Cộng hòa Italy được Quốc hội Lập hiến thông qua ngày 22/12/1947 và có hiệu lực từ ngày 01/01/1948. Văn kiện này thiết lập nền cộng hòa nghị viện với hệ thống lưỡng viện, đảm bảo các quyền tự do cơ bản và thiết lập nguyên tắc nhà nước thế tục. Italy trở thành thành viên sáng lập NATO năm 1949 và Cộng Đồng Kinh Tế Châu Âu (EEC) năm 1957 qua Hiệp ước Rome.

Giai đoạn 1958–1963 được gọi là “Phép màu kinh tế Italy” (Miracolo economico italiano), khi GDP tăng trưởng trung bình 6%/năm. Italy chuyển đổi nhanh chóng từ nền kinh tế nông nghiệp sang công nghiệp, với hiện tượng di cư nội địa quy mô lớn từ miền Nam ra “tam giác công nghiệp” Milan – Turin – Genoa. Khoảng 9 triệu người đã di chuyển giữa các vùng trong giai đoạn 1955–1971, tạo ra các đô thị lớn hiện đại.

Tuy nhiên, từ cuối thập niên 1960 đến đầu 1980, Italy trải qua “Những năm chì” (Anni di piombo) với sự gia tăng khủng bố cánh tả của Lữ đoàn Đỏ và cánh hữu của các nhóm tân phát xít. Điểm nhấn bi kịch là vụ Lữ đoàn Đỏ bắt cóc và sát hại cựu Thủ tướng Aldo Moro vào năm 1978. Kết hợp với cuộc khủng hoảng dầu mỏ, giai đoạn này gây bất ổn chính trị và làm chậm đà phát triển.

Italy đương đại: Từ khủng hoảng nợ đến thời Meloni

Thập niên 1990 đánh dấu bước ngoặt với chiến dịch chống tham nhũng “Mani Pulite” (Bàn Tay Sạch), dẫn đến sự sụp đổ của các đảng truyền thống như Đảng Dân Chủ Cơ Đốc và Đảng Xã Hội Italy. Giai đoạn này gọi là “Đệ Nhị Cộng Hòa” (Seconda Repubblica), trong đó doanh nhân Silvio Berlusconi nổi lên thành Thủ tướng nhiều nhiệm kỳ từ năm 1994 đến 2011.

Italy là một trong những quốc gia đầu tiên gia nhập khu vực đồng euro vào năm 1999 và chuyển hoàn toàn sang đồng euro năm 2002. Tuy nhiên, cuộc khủng hoảng nợ công châu Âu 2010–2013 đã đẩy Italy vào tình thế nguy hiểm, buộc Thủ tướng Mario Monti (2011–2013) thực hiện các biện pháp thắt lưng buộc bụng nghiêm ngặt. Sau đó, các chính phủ liên minh kế tiếp dưới Enrico Letta, Matteo Renzi, Paolo Gentiloni và Giuseppe Conte tiếp tục xử lý các thách thức kinh tế và di cư.

Đại dịch COVID-19 năm 2020 tác động nặng nề tới Italy — một trong những quốc gia châu Âu bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất. Để đối phó, EU đã thiết lập Quỹ Phục Hồi Next Generation EU, trong đó Italy là quốc gia hưởng lợi lớn nhất với gói 194 tỷ euro. Cựu Chủ tịch Ngân Hàng Trung Ương Châu Âu Mario Draghi được bổ nhiệm Thủ tướng năm 2021 để dẫn dắt phục hồi.

Cuộc bầu cử quốc hội ngày 25/09/2022 đã đem lại chiến thắng cho liên minh trung – hữu của Giorgia Meloni, lãnh đạo đảng Fratelli d’Italia (Brothers of Italy). Bà nhậm chức Thủ tướng ngày 22/10/2022, trở thành nữ Thủ tướng đầu tiên trong lịch sử Italy. Năm 2026, chính phủ Meloni đối mặt với áp lực kép: nợ công 137,1% GDP, thâm hụt ngân sách 3,1% và quyết định tăng chi tiêu quốc phòng theo cam kết NATO. Cuộc bầu cử tiếp theo dự kiến năm 2027.

Đối với người Việt: Học tập, nghiên cứu lịch sử Italy

Lịch sử Italy là kho tư liệu phong phú cho người Việt quan tâm đến văn hóa và văn minh phương Tây. Các bảo tàng và di tích như Đấu trường La Mã (Colosseum), Pompeii, Bảo Tàng Vatican, Phòng Trưng Bày Uffizi tại Florence và Cung điện Doge tại Venice là những điểm đến hàng đầu để khám phá lịch sử trực quan. Italy hiện có 61 di sản UNESCO — nhiều nhất thế giới.

Đối với du học sinh và nghiên cứu sinh Việt Nam, các đại học như Đại Học Bologna (lâu đời nhất phương Tây, thành lập năm 1088), Đại Học Sapienza tại Rome và Đại Học Padua đào tạo các chương trình lịch sử cổ đại, lịch sử nghệ thuật và khảo cổ học hàng đầu thế giới. Nhiều chương trình thạc sỹ và tiến sỹ giảng dạy bằng tiếng Anh, mở cửa cho ứng viên quốc tế với học phí phải chăng so với mặt bằng Tây Âu.

Đối với người Việt định cư hoặc làm việc dài hạn tại Italy, am hiểu lịch sử quốc gia là yếu tố quan trọng để hội nhập văn hóa. Bài thi quốc tịch Italy bao gồm các kiến thức về lịch sử, hiến pháp và văn hóa quốc gia. Bên cạnh đó, hiểu biết về lịch sử cũng giúp ích trong các ngành nghề liên quan đến du lịch, dịch vụ, nghệ thuật và thương mại — những lĩnh vực có nhu cầu lớn về lao động đa văn hóa tại Italy.