Quan hệ quốc tế Cyprus

Quan hệ quốc tế Cyprus được định hình bởi vị trí địa lý chiến lược tại ngã ba ba châu lục Á, Âu và Phi, lịch sử thuộc địa phức tạp, vấn đề đảo bị chia cắt từ năm 1974 và tư cách thành viên Liên minh châu Âu từ năm 2004. Hòn đảo nhỏ với dân số chưa đến 1 triệu người tại miền nam đã xây dựng một mạng lưới ngoại giao rộng khắp, đóng vai trò cầu nối giữa châu Âu và vùng Đông Địa Trung Hải.

Bài viết này phân tích các trụ cột chính trong chính sách đối ngoại của Cyprus, bao gồm quan hệ với Liên minh châu Âu, Liên Hợp Quốc, các quốc gia Đông Địa Trung Hải, vấn đề thống nhất đảo và quan hệ song phương với Việt Nam. Nội dung cập nhật đến nửa đầu năm 2026, thời điểm Cyprus đảm nhiệm Chủ tịch luân phiên Hội đồng Liên minh châu Âu lần thứ hai trong lịch sử.

Bài viết chi tiết về Quốc đảo Cyprus.

Đường lối ngoại giao tổng thể

Cyprus theo đuổi chính sách ngoại giao kết hợp giữa cam kết với Liên minh châu Âu và quan hệ chặt chẽ với các đối tác phương Tây, đồng thời duy trì quan hệ thân thiện với các nước trong khu vực Đông Địa Trung Hải. Trước khi gia nhập EU, Cyprus là thành viên tích cực của Phong trào Không Liên kết, do Tổng thống đầu tiên Tổng giám mục Makarios III khởi xướng tại hội nghị Belgrade năm 1961. Sau khi gia nhập EU vào ngày 01/05/2004, Cyprus rút khỏi tư cách thành viên đầy đủ và giữ vai trò quan sát viên tại Phong trào Không Liên kết.

Mục tiêu chiến lược cốt lõi của ngoại giao Cyprus là giải quyết vấn đề chia cắt đảo, rút quân Thổ Nhĩ Kỳ khỏi miền bắc và tái thống nhất quốc gia trên cơ sở các nghị quyết Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc. Bên cạnh đó, Cyprus tích cực đẩy mạnh hợp tác kinh tế, năng lượng và an ninh với các nước láng giềng Hy Lạp, Israel, Ai Cập và Liban, đồng thời mở rộng quan hệ với các đối tác mới ở châu Á như Việt Nam, Ấn Độ và Trung Quốc.

Bộ Ngoại giao Cyprus, đặt trụ sở tại Nicosia, đứng đầu là Bộ trưởng Ngoại giao Constantinos Kombos, điều phối toàn bộ hoạt động ngoại giao quốc gia. Cyprus duy trì 36 đại sứ quán và phái đoàn thường trực tại các thủ đô quan trọng cùng nhiều lãnh sự danh dự trên toàn cầu. Đảo cũng là nơi đặt trụ sở của hơn 100 đại sứ quán và lãnh sự quán nước ngoài tại Nicosia.

Tư cách thành viên Liên minh châu Âu

Cyprus chính thức trở thành thành viên Liên minh châu Âu vào ngày 01/05/2004, cùng với 9 quốc gia khác trong đợt mở rộng lớn nhất lịch sử EU. Đảo gia nhập khu vực đồng Euro vào ngày 01/01/2008, thay thế đồng bảng Cyprus bằng đồng Euro với tỷ giá cố định 1 EUR = 0,585274 CYP. Cyprus cũng là thành viên của Khu vực Schengen kể từ năm 2025, sau quá trình đánh giá kéo dài.

Cyprus đảm nhiệm vai trò Chủ tịch luân phiên Hội đồng Liên minh châu Âu lần đầu vào nửa cuối năm 2012 và lần thứ hai vào nửa đầu năm 2026, từ ngày 01/01 đến 30/06. Khẩu hiệu của nhiệm kỳ Chủ tịch 2026 là “An Autonomous Union. Open to the World” (Một Liên minh Tự chủ. Mở Cửa với Thế giới), do Tổng thống Nikos Christodoulides công bố tại Trung tâm Hội nghị Lefkara vào ngày 21/12/2025.

Năm ưu tiên xuyên suốt của nhiệm kỳ Chủ tịch Cyprus 2026 bao gồm: tự chủ thông qua an ninh quốc phòng, sẵn sàng và chuẩn bị cho các thách thức; tự chủ thông qua năng lực cạnh tranh; một EU mở cửa với thế giới; một Liên minh tự chủ với các giá trị cho mọi người; và đầu tư dài hạn vào khung tài chính đa năm 2028-2034. Phó Bộ trưởng Marilena Raouna phụ trách các vấn đề châu Âu là người trực tiếp điều phối chương trình nghị sự.

Trong nhiệm kỳ Chủ tịch, Cyprus tập trung thúc đẩy đàm phán Khung Tài chính Đa năm (MFF) 2028-2034 với mục tiêu đạt được khung đàm phán có chỉ số tham khảo vào tháng 6/2026, hỗ trợ Ukraine trong cuộc xung đột với Nga, triển khai Pact for the Mediterranean và tăng cường hợp tác quốc phòng EU-NATO. Đảo đã tổ chức Hội nghị Thượng đỉnh không chính thức tại Agia Napa và Nicosia vào ngày 23-24/04/2026 với sự tham dự của Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa và lãnh đạo các nước thành viên.

Liên Hợp Quốc và các tổ chức quốc tế

Cyprus trở thành thành viên Liên Hợp Quốc vào ngày 20/09/1960, ngay sau khi giành độc lập từ Anh. Đảo cũng là thành viên của Khối Thịnh vượng chung từ năm 1961, Hội đồng châu Âu, Tổ chức An ninh và Hợp tác châu Âu (OSCE), Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới và Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

Lực lượng Gìn giữ Hòa bình của Liên Hợp Quốc tại Cyprus (UNFICYP) là một trong những phái bộ gìn giữ hòa bình lâu đời nhất trên thế giới, được thành lập theo Nghị quyết 186 của Hội đồng Bảo an LHQ vào ngày 04/03/1964. Phái bộ ban đầu được triển khai để ngăn chặn xung đột giữa hai cộng đồng Greek Cypriot và Turkish Cypriot, sau đó mở rộng nhiệm vụ giám sát ngừng bắn và Vùng đệm (Buffer Zone) sau cuộc xâm lược của Thổ Nhĩ Kỳ năm 1974. UNFICYP duy trì khoảng 1.000 nhân viên quân sự và dân sự, kiểm soát Vùng đệm dài 180 km xuyên qua đảo và chia đôi thủ đô Nicosia.

Cyprus tham gia tích cực vào các nỗ lực ngoại giao đa phương về biến đổi khí hậu, di cư, an ninh hàng hải và quyền con người. Đảo là bên tham gia Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển 1982 (UNCLOS) và đã đăng ký các vùng đặc quyền kinh tế (EEZ) chồng lấn với các nước láng giềng. Cyprus cũng là thành viên Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) và đã phê chuẩn các điều ước quốc tế về quyền con người chính.

Vấn đề Cyprus

Vấn đề Cyprus là tâm điểm của ngoại giao đảo quốc kể từ cuộc đảo chính Hy Lạp ngày 15/07/1974 và cuộc xâm lược của Thổ Nhĩ Kỳ ngày 20/07/1974. Quân đội Thổ Nhĩ Kỳ chiếm đóng khoảng 37% lãnh thổ phía bắc đảo và buộc khoảng 200.000 người Greek Cypriot phải di tản khỏi miền bắc, trong khi khoảng 60.000 người Turkish Cypriot di chuyển từ nam lên bắc.

Vào ngày 15/11/1983, các lãnh đạo Turkish Cypriot tuyên bố thành lập “Cộng hòa Turkish Cyprus Bắc” (TRNC) tại miền bắc đảo, được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc tuyên bố vô hiệu thông qua Nghị quyết 541 (1983) và 550 (1984). TRNC chỉ được Thổ Nhĩ Kỳ công nhận, trong khi cộng đồng quốc tế chỉ công nhận chính phủ Cộng hòa Cyprus là đại diện hợp pháp duy nhất của toàn đảo.

Kế hoạch Annan do Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan đề xuất năm 2004 là nỗ lực thống nhất gần đây nhất có khả năng thành công. Trong cuộc trưng cầu dân ý ngày 24/04/2004, 76% cử tri Greek Cypriot bác bỏ kế hoạch trong khi 65% cử tri Turkish Cypriot ủng hộ. Một tuần sau, Cộng hòa Cyprus gia nhập EU mà không có phần lãnh thổ phía bắc. Các vòng đàm phán mới tại Crans-Montana, Thụy Sĩ vào tháng 7/2017 cũng kết thúc thất bại do bất đồng về vai trò bảo đảm an ninh của Thổ Nhĩ Kỳ và quân đội nước ngoài đồn trú trên đảo.

Lập trường cố định của Cộng hòa Cyprus là tìm kiếm giải pháp dựa trên một nhà nước liên bang lưỡng cộng đồng, lưỡng vùng (bizonal, bicommunal federation) với chủ quyền duy nhất, công dân duy nhất và nhân cách quốc tế duy nhất, phù hợp các nghị quyết Hội đồng Bảo an LHQ liên quan. Đảo kiên quyết phản đối mọi giải pháp dựa trên hai nhà nước (two-state solution) mà phía Thổ Nhĩ Kỳ và lãnh đạo Turkish Cypriot Ersin Tatar đề xuất từ năm 2020.

Quan hệ với các nước láng giềng

Hy Lạp là đối tác chiến lược quan trọng nhất của Cyprus do mối liên hệ lịch sử, ngôn ngữ, tôn giáo và văn hóa giữa hai quốc gia. Hai nước duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên ở cấp nguyên thủ quốc gia, thủ tướng và bộ trưởng ngoại giao. Hy Lạp là một trong ba quốc gia bảo đảm theo Hiệp ước Bảo đảm 1960 cùng với Anh và Thổ Nhĩ Kỳ, mặc dù cơ chế này hiện đã trở nên gây tranh cãi sau biến cố 1974.

Quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ vẫn căng thẳng do vấn đề chia cắt đảo và các tranh chấp về vùng đặc quyền kinh tế tại Đông Địa Trung Hải. Thổ Nhĩ Kỳ là quốc gia duy nhất công nhận TRNC và duy trì khoảng 30.000 quân tại miền bắc đảo. Hai nước không có quan hệ ngoại giao trực tiếp mặc dù cùng là thành viên của Hội đồng châu Âu và NATO (Cyprus không phải thành viên NATO).

Israel, Ai Cập và Liban là các đối tác quan trọng tại Đông Địa Trung Hải. Cyprus đã thiết lập liên minh ba bên với Hy Lạp và Israel từ năm 2016 và liên minh với Hy Lạp và Ai Cập từ năm 2014, tập trung vào hợp tác năng lượng, an ninh hàng hải và đấu tranh chống khủng bố. Hợp tác về khí đốt tự nhiên tại các mỏ Aphrodite, Calypso và Glaucus với Israel và Ai Cập đang tạo ra triển vọng trở thành trung tâm năng lượng khu vực.

Cyprus phát động Sáng kiến Amalthea vào năm 2024, một hành lang biển nhân đạo từ cảng Larnaca đến Gaza, nhằm cung cấp viện trợ cho dân thường trong xung đột. Sáng kiến này được Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Anh và các nước Vùng Vịnh ủng hộ, củng cố vị thế của Cyprus như một trung tâm hậu cần nhân đạo trong khu vực.

Quan hệ với Hoa Kỳ và Anh

Quan hệ Cyprus-Hoa Kỳ phát triển mạnh từ năm 2020 sau khi Hoa Kỳ dỡ bỏ lệnh cấm vận vũ khí áp đặt từ năm 1987. Hai nước ký Hiệp định Hợp tác Quốc phòng Cyprus Center for Land, Open-seas, and Port Security (CYCLOPS) vào năm 2018 và mở rộng các chương trình huấn luyện chung. Cyprus được Hoa Kỳ chính thức trao tư cách Đối tác Chiến lược (Strategic Partner) vào năm 2022, thúc đẩy các cuộc đối thoại an ninh và tình báo cấp cao.

Quan hệ Cyprus-Anh có tính chất phức tạp do lịch sử thuộc địa và sự hiện diện của hai Khu vực Căn cứ Chủ quyền (Sovereign Base Areas – SBA) Akrotiri và Dhekelia, chiếm khoảng 254 km² lãnh thổ Cyprus. Anh là một trong ba quốc gia bảo đảm theo Hiệp ước Bảo đảm 1960 và có vai trò trong giải quyết vấn đề Cyprus. Hai nước duy trì hợp tác chặt chẽ trong các lĩnh vực quốc phòng, giáo dục, du lịch và đầu tư.

Quan hệ Việt Nam – Cyprus

Việt Nam và Cyprus thiết lập quan hệ ngoại giao chính thức vào năm 1975, ngay sau khi Việt Nam thống nhất đất nước. Năm 2025 đánh dấu kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao giữa hai quốc gia với nhiều hoạt động kỷ niệm và sự kiện hợp tác. Việt Nam ủy nhiệm Đại sứ tại Italia kiêm nhiệm Cyprus, hiện là Đại sứ Dương Hải Hưng, trong khi Cyprus ủy nhiệm Đại sứ tại Ấn Độ kiêm nhiệm Việt Nam và đã mở Tổng Lãnh sự danh dự tại Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 4/2016.

Hai nước đã ký Hiệp định Tránh Đánh Thuế Hai Lần vào ngày 10/12/2025 tại Bộ Tài chính Cyprus ở Nicosia, do Bộ trưởng Tài chính Makis Keravnos và Thứ trưởng Tài chính Việt Nam Cao Anh Tuấn ký kết. Theo Cyprus Mail đưa tin, kim ngạch thương mại song phương đạt $111,6 triệu USD và Cyprus có 28 dự án đầu tư tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký gần $470 triệu USD, tập trung vào các lĩnh vực bất động sản, sản xuất và nông nghiệp.

Cộng đồng người Việt Nam tại Cyprus có khoảng 7.000 người theo số liệu của Bộ Lao động và Bảo hiểm Xã hội Cyprus, chủ yếu làm việc trong các ngành nông nghiệp, dịch vụ và sản xuất. Hai nước đang thúc đẩy việc ký kết Bản Ghi nhớ về tuyển dụng lao động Việt Nam sang Cyprus để mở rộng cơ hội việc làm vào các lĩnh vực mới như dịch vụ và y tế. Quốc hội Cyprus đã phê chuẩn Hiệp định Bảo hộ Đầu tư EU-Việt Nam (EVIPA) vào ngày 14/03/2025, mở đường cho dòng vốn đầu tư Cyprus tăng mạnh vào Việt Nam.

Diễn đàn Hợp tác Việt Nam-Cyprus 2025 do Đại sứ quán Việt Nam tại Italia và Phòng Thương mại và Công nghiệp Cyprus (CCCI) đồng tổ chức tại Nicosia ngày 27/03/2025, thu hút hơn 30 doanh nghiệp Cyprus quan tâm thị trường Việt Nam. Các lĩnh vực hợp tác tiềm năng được xác định gồm dược phẩm, công nghệ thông tin, tài chính, giáo dục, du lịch và nền kinh tế xanh. Cyprus, với vị trí chiến lược tại Đông Địa Trung Hải, được định vị là cửa ngõ cho hàng hóa Việt Nam vào châu Âu, Trung Đông và Bắc Phi.

Triển vọng tương lai

Vai trò Chủ tịch Hội đồng EU 2026 mang lại cho Cyprus cơ hội định hình các ưu tiên chiến lược châu Âu trong giai đoạn quan trọng và nâng cao vị thế quốc tế của đảo. Sau khi nhiệm kỳ kết thúc vào ngày 30/06/2026, Cyprus tiếp tục tập trung vào các mục tiêu dài hạn gồm giải quyết vấn đề chia cắt đảo, phát triển trung tâm năng lượng khu vực và mở rộng mạng lưới đối tác chiến lược.

Tầm nhìn 2035 (Cyprus Vision 2035) đặt mục tiêu biến Cyprus thành trung tâm khoa học, công nghệ tài chính (fintech), đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số tại Đông Địa Trung Hải. Đảo đặc biệt chú trọng phát triển năng lượng xanh, nền kinh tế biển bền vững và các dịch vụ chuyên môn cao. Quan hệ với các nước châu Á như Việt Nam, Ấn Độ, Trung Quốc, Singapore và Hàn Quốc được dự báo sẽ phát triển mạnh trong thập kỷ tới khi Cyprus tìm cách đa dạng hóa đối tác và giảm phụ thuộc vào các thị trường truyền thống.

Sự tham gia của Cyprus vào Hành lang Kinh tế Ấn Độ – Trung Đông – châu Âu (IMEC) cho thấy đảo định vị mình như nút chính trong các tuyến vận tải và năng lượng xuyên lục địa thế kỷ 21. Các sáng kiến khu vực như Pact for the Mediterranean và quan hệ với Hội đồng Hợp tác Vùng Vịnh (GCC) củng cố vai trò cầu nối của Cyprus trong các trục địa chính trị mới.

Tổng kết

Quan hệ quốc tế Cyprus là sự kết hợp giữa cam kết với Liên minh châu Âu, vai trò tích cực tại Liên Hợp Quốc, hợp tác chiến lược tại Đông Địa Trung Hải và mở rộng quan hệ với các đối tác mới ở châu Á. Vấn đề chia cắt đảo từ năm 1974 vẫn là ưu tiên đối ngoại hàng đầu, trong khi nhiệm kỳ Chủ tịch Hội đồng EU 2026 đang nâng cao vị thế quốc tế của hòn đảo. Quan hệ Việt Nam-Cyprus đã bước sang giai đoạn mới sau 50 năm thiết lập với hiệp định thuế đôi và các sáng kiến hợp tác kinh tế cụ thể.