Chính trị Cyprus

Chính trị Cyprus vận hành theo mô hình cộng hòa tổng thống đơn nhất, một hệ thống độc đáo trong Liên minh châu Âu khi tổng thống vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là người đứng đầu chính phủ. Đây cũng là quốc gia thành viên EU duy nhất áp dụng chế độ tổng thống chế hoàn toàn theo mô hình này, kế thừa từ Hiến pháp năm 1960 do các bên liên quan đàm phán tại Zürich và London.

Hệ thống chính trị Cyprus hiện đại phản ánh cả di sản hiến pháp 1960 lẫn những thay đổi phát sinh từ thực tiễn sau khủng hoảng hai cộng đồng năm 1963 và biến cố năm 1974. Bài viết này phân tích chi tiết cấu trúc nhà nước, hệ thống bầu cử, các đảng chính trị chính và bối cảnh chính trị hiện hành tại Cộng hòa Cyprus.

Bài viết chi tiết về Quốc đảo Cyprus.

Hiến pháp và cấu trúc nhà nước Cyprus

Hiến pháp Cyprus được thông qua ngày 16 tháng 8 năm 1960 cùng với tuyên bố độc lập, là một trong những hiến pháp phức tạp nhất thế giới với 199 điều khoản. Văn bản này được soạn thảo dưới sự giám sát của Anh, Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ, ba quốc gia bảo đảm theo Hiệp ước Bảo đảm 1960. Mục tiêu chính của hiến pháp là cân bằng quyền lực giữa hai cộng đồng Hy Lạp Cyprus và Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus thông qua hệ thống chia sẻ quyền lực phức tạp.

Hiến pháp ban đầu quy định cả tổng thống Hy Lạp Cyprus và phó tổng thống Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus đều có quyền phủ quyết các quyết định quan trọng về chính sách đối ngoại, quốc phòng và an ninh. Cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus nắm giữ 30% ghế Quốc hội, 30% vị trí công vụ và 40% lực lượng vũ trang, dù chỉ chiếm khoảng 18% dân số. Sau cuộc khủng hoảng tháng 12 năm 1963 khi đại diện Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus rút khỏi mọi cơ quan nhà nước, các điều khoản chia sẻ quyền lực này không còn được vận hành thực tế.

Doctrine of Necessity được Tòa án Tối cao áp dụng từ năm 1964 cho phép Cộng hòa Cyprus tiếp tục vận hành dù không có sự tham gia của cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus. Theo doctrine này, các điều khoản hiến pháp yêu cầu sự tham gia của cộng đồng thiểu số có thể tạm gác lại để bảo đảm hoạt động của nhà nước. Cấu trúc này tạm thời nhưng đã kéo dài hơn 60 năm và là cơ sở pháp lý cho hệ thống chính trị Cyprus hiện hành.

Cyprus là một quốc gia đơn nhất, không có cấu trúc liên bang. Quyền lực hành pháp tập trung vào tổng thống và Hội đồng Bộ trưởng, trong khi quyền lập pháp thuộc về Hạ viện và quyền tư pháp thuộc về hệ thống tòa án độc lập. Nguyên tắc tam quyền phân lập được tuân thủ nghiêm ngặt, với cơ quan hành pháp không thể giải tán Quốc hội và Quốc hội chỉ có thể tự giải tán theo đa số tuyệt đối.

Tổng thống và Hội đồng Bộ trưởng

Tổng thống Cộng hòa Cyprus được bầu trực tiếp bằng phổ thông đầu phiếu kín theo hệ thống hai vòng. Để trở thành tổng thống, ứng viên phải là công dân Cyprus, trên 35 tuổi và là người Hy Lạp Cyprus theo quy định Hiến pháp năm 1960. Nhiệm kỳ tổng thống kéo dài 5 năm và một người không thể giữ chức quá hai nhiệm kỳ liên tiếp theo Tu chính án Hiến pháp số 13.

Tra cứu website văn phòng tổng thống Cyprus tại đây.

Tổng thống đương nhiệm là Nikos Christodoulides, nhậm chức ngày 28 tháng 2 năm 2023 sau khi giành chiến thắng vòng hai bầu cử với 51,9% số phiếu trước ứng viên Andreas Mavroyiannis của Đảng Tiến bộ Người Lao động (AKEL). Christodoulides từng là Bộ trưởng Ngoại giao trong chính quyền của tổng thống tiền nhiệm Nicos Anastasiades và đã tranh cử với tư cách ứng viên độc lập, được sự ủng hộ của các đảng trung dung và trung hữu gồm DIKO, EDEK, DIPA, Solidarity và một số đảng nhỏ khác.

Tổng thống Cyprus có quyền hạn rộng rãi, vừa là nguyên thủ quốc gia vừa là người đứng đầu chính phủ. Ông bổ nhiệm Hội đồng Bộ trưởng gồm 11 thành viên, mỗi người phụ trách một bộ. Theo Hiến pháp, các bộ trưởng không được đồng thời là thành viên Hạ viện, đảm bảo nguyên tắc tách biệt giữa hành pháp và lập pháp. Tổng thống cũng là Tổng tư lệnh Lực lượng Vệ binh Quốc gia Cyprus và đại diện quốc gia trong các quan hệ đối ngoại.

Hội đồng Bộ trưởng hiện hành dưới thời chính phủ Christodoulides bao gồm các bộ Ngoại giao, Tài chính, Nội vụ, Quốc phòng, Tư pháp và Trật tự Công cộng, Lao động và Bảo trợ Xã hội, Năng lượng-Thương mại-Công nghiệp, Giao thông-Truyền thông và Lao động, Y tế, Nông nghiệp-Phát triển Nông thôn-Môi trường, Giáo dục-Thể thao-Thanh niên. Bên cạnh đó còn có các bộ trưởng phụ trách các vấn đề chuyên biệt như Di trú và Bảo hộ Quốc tế.

Tổng thống chỉ có thể bị bãi nhiệm trong hai trường hợp: bị Tòa án Tối cao kết tội phản quốc sau khi được ba phần tư thành viên Quốc hội thông qua, hoặc bị kết tội về một hành vi đáng lên án về đạo đức sau khi được Chánh án Tòa án Tối cao phê chuẩn. Cuộc bầu cử tổng thống tiếp theo dự kiến diễn ra vào tháng 2 năm 2028.

Hạ viện và quyền lập pháp

Hạ viện Cyprus (Vouli ton Antiprosopon) là cơ quan lập pháp đơn viện duy nhất của Cộng hòa Cyprus. Theo Hiến pháp ban đầu năm 1960, Hạ viện gồm 50 ghế với 35 ghế cho cộng đồng Hy Lạp Cyprus và 15 ghế cho cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus. Năm 1985, thông qua Luật 124, số ghế được tăng lên 80 với cùng tỷ lệ 70-30, trong đó 56 ghế bầu bởi cộng đồng Hy Lạp Cyprus và 24 ghế dành cho cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus.

Tuy nhiên, 24 ghế dành cho cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus đã để trống từ năm 1964 sau khi đại diện cộng đồng này rút khỏi Quốc hội. Trên thực tế, Hạ viện hiện hoạt động với 56 ghế, được bầu bởi cộng đồng Hy Lạp Cyprus và những công dân không thuộc hai cộng đồng chính (Maronite, Armenia, Latin) đã chọn đăng ký với cộng đồng Hy Lạp Cyprus. Ngoài ra, ba đại diện không có quyền biểu quyết của ba cộng đồng tôn giáo thiểu số nói trên có vai trò quan sát viên.

Bầu cử Hạ viện được tổ chức 5 năm một lần theo hệ thống đại diện tỷ lệ với danh sách mở. Cử tri bầu một đảng và có thể chọn một ứng viên ưu tiên trong danh sách của đảng đó. Sáu khu vực bầu cử tương ứng với sáu quận hành chính, số ghế mỗi khu vực được phân bổ theo dân số. Ngưỡng bầu cử quốc gia là 3,6% phiếu hợp lệ, nâng từ 1,8% trong cuộc cải cách năm 2015 nhằm hạn chế tình trạng phân mảnh nghị trường.

Cuộc bầu cử lập pháp tiếp theo dự kiến diễn ra ngày 24 tháng 5 năm 2026. Theo các cuộc thăm dò dư luận đầu năm 2026, hai đảng lớn nhất hiện nay là DISY và AKEL được dự báo cùng giành khoảng 22-23% số phiếu mỗi đảng, đây sẽ là kết quả thấp nhất trong lịch sử của cả hai đảng kể từ năm 1981. Đảng cực hữu ELAM được dự báo tăng mạnh lên khoảng 14-15%, tiếp đến là các đảng mới như ALMA và đảng Volt.

Các đảng chính trị tại Cyprus

Tập hợp Dân chủ (DISY) là đảng cánh hữu lớn nhất Cyprus, được thành lập năm 1976 và đã hấp thụ Đảng Tự do năm 1998. DISY giành 17 ghế trong Hạ viện hiện hành, chủ trương kinh tế thị trường tự do, ủng hộ EU và lập trường cứng rắn trong vấn đề Cyprus. Đảng từng cầm quyền 10 năm dưới thời tổng thống Nicos Anastasiades từ 2013 đến 2023. Sau thất bại trong cuộc bầu cử tổng thống 2023, DISY đang đối mặt với khủng hoảng nội bộ và bị xem là phe đối lập có lập trường mơ hồ.

Đảng Tiến bộ của Người Lao động (AKEL) là đảng cánh tả thứ hai về quy mô, có nguồn gốc từ Đảng Cộng sản Cyprus thành lập năm 1926 và là một trong những đảng cộng sản còn hoạt động lâu đời nhất châu Âu. AKEL hiện có 15 ghế và chủ trương các chính sách xã hội chủ nghĩa, công bằng xã hội, ủng hộ giải pháp liên bang lưỡng cộng đồng cho vấn đề Cyprus. Đảng đã ủng hộ ứng viên độc lập Andreas Mavroyiannis trong vòng hai bầu cử tổng thống 2023.

Đảng Dân chủ (DIKO) là đảng trung dung-bảo thủ, thành lập năm 1976 dưới sự lãnh đạo của cựu tổng thống Spyros Kyprianou. DIKO hiện có 9 ghế và là đảng ủng hộ chính của tổng thống Christodoulides. Đảng có lập trường cứng rắn đối với vấn đề Cyprus, phản đối các kế hoạch giải pháp liên bang được xem là quá nhân nhượng với phía Thổ Nhĩ Kỳ.

Mặt trận Quốc gia Bình dân (ELAM) là đảng cực hữu, có lập trường dân tộc chủ nghĩa và phản đối nhập cư. ELAM hiện có 3 ghế và đã tăng trưởng nhanh trong hai cuộc bầu cử gần đây. Các đảng khác trong Hạ viện gồm Phong trào Dân chủ Xã hội (EDEK) trung tả với 3 ghế, Liên minh Dân chủ (DIPA) trung dung với 4 ghế, Phong trào Sinh thái (KOSP) cánh tả xanh với 2 ghế, và Volt Cyprus chủ nghĩa liên bang châu Âu với 1 ghế.

Hệ thống tư pháp

Hệ thống tư pháp Cyprus dựa trên thông luật Anh, di sản từ thời kỳ thuộc địa từ 1878 đến 1960, kết hợp với một số yếu tố luật dân sự châu Âu lục địa. Đây là yếu tố làm Cyprus trở nên hấp dẫn với các nhà đầu tư quốc tế, đặc biệt là từ các quốc gia thông luật như Anh, Mỹ, Canada, Úc và một số quốc gia châu Á như Hồng Kông, Singapore.

Tòa án Tối cao là cơ quan tư pháp cao nhất của Cộng hòa Cyprus, có hai chức năng chính. Thứ nhất, đây là tòa phúc thẩm cuối cùng cho mọi vụ án dân sự và hình sự. Thứ hai, Tòa án Tối cao có thẩm quyền hiến pháp, xét xử các tranh chấp về tính hợp hiến của luật pháp và các tranh chấp về thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước. Các thẩm phán Tòa án Tối cao do tổng thống bổ nhiệm theo đề nghị của Hội đồng Tối cao Tư pháp.

Hệ thống tòa án cấp dưới gồm các tòa quận tại sáu quận hành chính, xử các vụ án dân sự và hình sự thông thường. Bên cạnh đó là các tòa chuyên trách như Tòa Lao động, Tòa Quân sự, Tòa Gia đình và Tòa Hành chính được thành lập năm 2015 nhằm xử lý các tranh chấp giữa công dân với cơ quan hành chính nhà nước. Văn phòng Tổng Chưởng lý đảm nhiệm vai trò công tố và đại diện pháp lý cho nhà nước.

Cyprus cũng tuân thủ các phán quyết của Tòa Công lý Liên minh châu Âu và Tòa án Nhân quyền châu Âu. Sau khi gia nhập EU năm 2004, hệ thống pháp luật Cyprus đã được điều chỉnh để phù hợp với acquis communautaire, tức tổng thể luật pháp EU. Quá trình này tiếp tục cho đến nay với các đạo luật mới được ban hành để chuyển hóa các chỉ thị EU vào luật quốc gia.

Chính sách đối ngoại

Chính sách đối ngoại Cyprus được điều phối bởi Bộ Ngoại giao và là lĩnh vực thuộc thẩm quyền hiến định của tổng thống. Trụ cột chính trong chính sách đối ngoại là vấn đề Cyprus, hội nhập sâu rộng với EU, quan hệ chiến lược với Hy Lạp, hợp tác năng lượng với các nước Đông Địa Trung Hải, và ngoại giao kinh tế thu hút đầu tư.

Cyprus duy trì quan hệ ngoại giao với hầu hết các quốc gia thành viên Liên Hợp Quốc, ngoại trừ Cộng hòa Bắc Cyprus Thổ Nhĩ Kỳ vốn không được công nhận. Mạng lưới đại sứ quán và lãnh sự quán Cyprus ở nước ngoài được tổ chức hợp lý theo nguồn lực hạn chế của một quốc gia nhỏ, với nhiều đại sứ quán kiêm nhiệm các quốc gia khác. Tại Việt Nam, đại sứ quán Cyprus tại Bắc Kinh kiêm nhiệm các vấn đề ngoại giao.

Trong nửa đầu năm 2026, Cyprus đảm nhiệm chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng Liên minh châu Âu, lần thứ hai sau lần đầu năm 2012. Đây là trách nhiệm hành chính lớn đòi hỏi điều phối hơn 1.500 cuộc họp ở các cấp khác nhau trong vòng 6 tháng. Các ưu tiên của nhiệm kỳ chủ tịch tập trung vào an ninh khu vực, chuyển đổi xanh và số, hỗ trợ Ukraine và quan hệ với các nước láng giềng phía nam Địa Trung Hải.

Cyprus duy trì lập trường nhất quán không công nhận sự chiếm đóng của Thổ Nhĩ Kỳ tại miền bắc đảo và phản đối mọi hành động đơn phương của Cộng hòa Bắc Cyprus Thổ Nhĩ Kỳ. Đồng thời, Cộng hòa Cyprus tham gia tích cực các vòng đàm phán thống nhất do Liên Hợp Quốc chủ trì, trong khuôn khổ giải pháp liên bang lưỡng cộng đồng và lưỡng vùng đã được Hội đồng Bảo an thông qua.

Tổng kết

Hệ thống chính trị Cyprus vừa thừa kế những đặc điểm độc đáo từ Hiến pháp 1960 vừa thích nghi với thực tiễn của một quốc gia nhỏ trong Liên minh châu Âu. Chế độ tổng thống chế đơn nhất, hệ thống bầu cử tỷ lệ với danh sách mở, đa đảng phái và tư pháp độc lập tạo nên một nền dân chủ ổn định, được Cyprus duy trì kiên trì hơn sáu thập kỷ qua dù nhiều khó khăn lịch sử.

Đối với nhà đầu tư quốc tế quan tâm tới Cyprus, sự ổn định chính trị, hệ thống pháp luật minh bạch dựa trên thông luật Anh và môi trường thân thiện với doanh nghiệp là những yếu tố then chốt.