Quan hệ quốc tế Đức

Quan hệ quốc tế Đức là một trong những hệ thống ngoại giao có ảnh hưởng và tích cực nhất thế giới. Là cường quốc kinh tế lớn nhất Liên minh châu Âu (EU) và lớn thứ ba toàn cầu, Đức đóng vai trò trụ cột trong hầu hết các tổ chức quốc tế đa phương. Theo Bộ Ngoại giao Đức (Auswärtiges Amt), chính sách đối ngoại của nước Đức được xây dựng trên ba nguyên tắc nền tảng: cam kết với các giá trị dân chủ và nhân quyền, ưu tiên giải pháp đa phương và hợp tác hội nhập châu Âu.

Sau Thế chiến thứ hai, Đức từng chọn mô hình “Zivilmacht” (cường quốc dân sự) — sử dụng kinh tế và ngoại giao thay vì quân sự để giải quyết các vấn đề quốc tế. Tuy nhiên, sau cuộc xung đột Nga – Ukraine từ tháng 02/2022 và đặc biệt dưới chính quyền Friedrich Merz, Đức đã thực hiện bước ngoặt lịch sử “Zeitenwende” trong chính sách an ninh – quốc phòng. Bài viết này phân tích chi tiết các trụ cột chính trong quan hệ quốc tế Đức và tác động đến quan hệ Đức – Việt Nam.

Bài viết chi tiết về đất nước Đức.

Đức trong Liên minh châu Âu (EU)

EU là khuôn khổ quan trọng nhất trong quan hệ quốc tế Đức. Là một trong sáu quốc gia sáng lập của Cộng đồng Kinh tế châu Âu (tiền thân của EU) năm 1957 thông qua Hiệp ước Roma, Đức coi quá trình hội nhập châu Âu là yếu tố sinh tồn của lợi ích quốc gia.

Đức là quốc gia có ảnh hưởng lớn nhất trong EU vì nhiều lý do cấu trúc:

• Đóng góp ngân sách: Đức là nước đóng góp lớn nhất vào ngân sách EU, chiếm khoảng 24% tổng ngân sách năm 2024 — tương đương 33,4 tỷ EURO/năm. Là nước nhận lại ít hơn nhiều so với đóng góp, Đức đóng vai trò “đầu tàu tài chính” của khối.
• Quy mô kinh tế: GDP Đức chiếm 25% tổng GDP EU và 23,7% khu vực đồng EURO. Mọi quyết định kinh tế lớn của EU đều phải tính đến lập trường của Đức.
• Vị trí trung tâm: Frankfurt am Main là trụ sở của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB) — định chế quyền lực nhất trong cấu trúc tiền tệ EU.
• Đại diện chính trị: Đức có 96 ghế trong Nghị viện châu Âu — số lượng lớn nhất trong 27 quốc gia thành viên.

Đức tiếp tục thúc đẩy mở rộng EU. Quốc gia này ủng hộ việc gia nhập của Ukraine, Moldova và các nước Balkan phương Tây (Albania, Bắc Macedonia, Montenegro, Serbia, Bosnia & Herzegovina, Kosovo). Trong các cuộc tranh luận về cải cách thể chế EU, Đức ủng hộ việc bỏ quyền phủ quyết cá nhân trong các quyết định chính sách đối ngoại — một thay đổi có thể giúp EU phản ứng nhanh hơn với khủng hoảng quốc tế.

Chính phủ Merz đã đưa ra chương trình “Đức là động cơ châu Âu” với cam kết tăng vị thế lãnh đạo của Đức trong việc giải quyết các khủng hoảng quan trọng nhất của lục địa: chiến tranh ở Ukraine, biến đổi khí hậu, di cư bất hợp pháp, cạnh tranh kinh tế với Trung Quốc và Hoa Kỳ.

Trục Pháp – Đức và Tam giác Weimar

Trục Pháp – Đức được coi là “động cơ kép” của quá trình hội nhập châu Âu. Quan hệ song phương đặc biệt này được thể chế hóa qua hai hiệp ước nền tảng:

• Hiệp ước Élysée (22/01/1963): được Tổng thống Charles de Gaulle và Thủ tướng Konrad Adenauer ký, chính thức biến Pháp và Đức từ kẻ thù lịch sử (qua ba cuộc chiến lớn 1870, 1914 và 1939) thành đối tác chiến lược.
• Hiệp ước Aachen (22/01/2019): được Tổng thống Emmanuel Macron và Thủ tướng Angela Merkel ký nhân kỷ niệm 56 năm Hiệp ước Élysée, mở rộng hợp tác sang các lĩnh vực mới như quốc phòng chung, kinh tế số và giáo dục.

Hai nước có Hội đồng Bộ trưởng chung (Conseil des Ministres Franco-Allemand) họp định kỳ và Cơ quan Quốc hội Pháp – Đức (Assemblée parlementaire franco-allemande) thành lập năm 2019 với 50 thành viên từ Quốc hội mỗi nước. Lực lượng quân sự chung như Eurocorps (1992) và Lữ đoàn Pháp – Đức (1989) là biểu tượng của hợp tác an ninh sâu sắc.

Tuy nhiên, quan hệ Pháp – Đức cũng có những căng thẳng truyền thống. Pháp chú trọng quyền tự chủ chiến lược và năng lượng hạt nhân, trong khi Đức ưu tiên hợp tác xuyên Đại Tây Dương và đã đóng cửa toàn bộ nhà máy điện hạt nhân năm 2023. Cuộc khủng hoảng nợ công khu vực đồng EURO (2010-2015) cũng để lại vết hằn khi Đức bị Pháp và Nam Âu chỉ trích vì áp đặt chính sách thắt lưng buộc bụng quá hà khắc.

Tam giác Weimar (Weimarer Dreieck) là cơ chế hợp tác ba bên giữa Đức, Pháp và Ba Lan, thành lập năm 1991 nhằm thúc đẩy hội nhập Ba Lan vào EU và NATO. Sau cuộc xung đột Nga – Ukraine, cơ chế này được tái hoạt hóa mạnh mẽ. Tháng 03/2024, ba lãnh đạo Đức – Pháp – Ba Lan đã tổ chức cuộc họp thượng đỉnh tại Berlin, thống nhất chiến lược hỗ trợ Ukraine và phòng thủ tập thể của EU.

Đức và NATO: Vai trò sau Zeitenwende 2022

Đức gia nhập NATO ngày 09/05/1955 và đóng vai trò trung tâm trong cấu trúc phòng thủ tập thể của khối. Sau khi Bức tường Berlin sụp đổ năm 1989 và Liên Xô tan rã năm 1991, Đức đã giảm chi tiêu quốc phòng đáng kể, từ 2,8% GDP năm 1990 xuống 1,1% GDP năm 2014.

Cuộc xung đột Nga – Ukraine từ ngày 24/02/2022 đã thúc đẩy Đức thực hiện bước ngoặt lịch sử “Zeitenwende” — thuật ngữ do cựu Thủ tướng Olaf Scholz đặt ra trong bài phát biểu tại Bundestag ngày 27/02/2022. Hai cải cách chính được công bố:

• Quỹ đặc biệt 100 tỷ EURO (Sondervermögen) cho Bundeswehr.
• Cam kết chi 2% GDP cho quốc phòng theo mục tiêu NATO.

Tuy nhiên, dưới chính quyền Scholz (2021-2025), tiến độ thực hiện Zeitenwende còn chậm. Khi Friedrich Merz lên làm Thủ tướng ngày 06/05/2025, ông đã đẩy mạnh cải cách quốc phòng vượt xa kỳ vọng:

• Tháng 03/2025: Bundestag thông qua sửa đổi Luật Cơ bản, miễn trừ chi tiêu quốc phòng vượt 1% GDP khỏi quy tắc “phanh nợ” (Schuldenbremse).
• Ngân sách quốc phòng tăng từ 86 tỷ EURO năm 2025 lên 108,2 tỷ EURO năm 2026 — kỷ lục lịch sử hiện đại nước Đức.
• Cam kết đạt 3,5% GDP cho quốc phòng cốt lõi vào năm 2029 — sớm hơn mốc NATO 2035 sáu năm. Cộng thêm 1,5% GDP cho hạ tầng và an ninh mở rộng theo mục tiêu mới của NATO Hague 2025.
• Kế hoạch vay thêm 400 tỷ EURO trong 5 năm tới để hiện đại hóa Bundeswehr.
• Mục tiêu đưa Bundeswehr trở thành “lực lượng lục quân thông thường mạnh nhất châu Âu”.

Tổng Thư ký NATO Mark Rutte đã ca ngợi cam kết của Đức trong cuộc họp báo chung với Thủ tướng Merz ngày 11/12/2025: “Việc Đức đạt 3,5% GDP vào năm 2029 là điều rất ấn tượng — một sự thay đổi quyết tâm thể hiện chính xác kiểu cam kết mà chúng ta cần để đảm bảo an ninh.”

Đức đã có những đóng góp cụ thể quan trọng cho NATO:

• Lữ đoàn thường trực 45 tại Litva (4.800 quân, đầy đủ đến 2027): bước đi chưa từng có khi Đức triển khai vĩnh viễn quân ở nước ngoài lần đầu kể từ Thế chiến II.
• Lực lượng phản ứng nhanh: Đức là nước đóng góp lớn nhất cho NATO Response Force (NRF).
• Tuần tra hàng không Baltic và phòng không tên lửa: máy bay Đức tuần tra không phận các nước Baltic và bảo vệ trên các tuyến mở rộng NATO.
• Đầu tư 41 tỷ EURO cho lĩnh vực không gian quốc phòng (công bố 10/2025).

Đức trong G7, G20 và OECD

Đức là thành viên sáng lập của các diễn đàn kinh tế đa phương lớn nhất thế giới:

• G7 (G7): Đức tham gia từ thời thành lập năm 1975 tại Pháp với tên gọi G6. Là một trong 7 nền kinh tế công nghiệp hàng đầu, Đức tổ chức hội nghị thượng đỉnh G7 nhiều lần — gần đây nhất là tại Schloss Elmau (Bayern) năm 2022.
• G20: Đức tham gia từ khi sáng lập năm 1999. Tổ chức hội nghị thượng đỉnh G20 năm 2017 tại Hamburg.
• OECD (Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế): Đức là thành viên từ năm 1961, đóng góp lớn vào các báo cáo kinh tế và chính sách.
• BIS (Ngân hàng Thanh toán Quốc tế) đặt tại Basel: Bundesbank là một trong 6 ngân hàng trung ương lớn nhất tham gia điều hành.

Trong các diễn đàn này, Đức luôn ủng hộ hệ thống thương mại đa phương dựa trên luật lệ (rules-based multilateral trading system). Đây là yếu tố quan trọng đối với một nền kinh tế xuất khẩu lớn thứ ba thế giới với tỷ lệ xuất khẩu/GDP đạt 50,3%.

Cuộc chiến thương mại từ chính quyền Trump 2.0 (từ 2025) tạo ra thách thức lớn cho ngoại giao kinh tế Đức. Hoa Kỳ đã áp dụng thuế quan mới với hàng hóa châu Âu, đặc biệt ô tô — ảnh hưởng trực tiếp đến các nhà sản xuất Đức như BMW, Mercedes-Benz và Volkswagen. Đức đã phản ứng bằng cách đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang Ấn Độ, Brazil và các nước Đông Nam Á.

Đức và Liên Hợp Quốc

Đức là thành viên Liên Hợp Quốc từ ngày 18/09/1973 — muộn so với nhiều nước khác do hoàn cảnh chia cắt thời Chiến tranh Lạnh. Tây Đức và Đông Đức gia nhập đồng thời và sáp nhập tư cách thành viên năm 1990 sau tái thống nhất.

Đức là nhà tài trợ lớn thứ ba cho ngân sách thường xuyên của Liên Hợp Quốc và là một trong những nước đóng góp tự nguyện lớn nhất cho các chương trình phát triển và nhân đạo. Đức đã giữ ghế thành viên không thường trực Hội đồng Bảo an sáu lần (1977-78, 1987-88, 1995-96, 2003-04, 2011-12, 2019-20).

Một trong những mục tiêu ngoại giao dài hạn của Đức là cải cách Hội đồng Bảo an để có ghế thường trực — cùng với Nhật Bản, Brazil và Ấn Độ trong nhóm G4. Tuy nhiên, các nỗ lực cải cách bị Trung Quốc và một số nước khác cản trở.

Đức cũng là trụ sở của nhiều cơ quan Liên Hợp Quốc quan trọng:

• UN Bonn Campus tại Bonn: 25 tổ chức Liên Hợp Quốc, đặc biệt UNFCCC (Công ước khung về Biến đổi Khí hậu) và UNV (Tình nguyện viên Liên Hợp Quốc).
• Trung tâm thông tin và đào tạo của UNESCO, UNHCR và FAO tại nhiều thành phố.

Quan hệ với Hoa Kỳ

Quan hệ Đức – Hoa Kỳ là một trong những quan hệ song phương quan trọng nhất của Đức trong thời kỳ hậu chiến. Hoa Kỳ là đồng minh chính của Tây Đức trong Chiến tranh Lạnh và đóng vai trò then chốt trong tiến trình tái thống nhất nước Đức năm 1990.

Hiện nay, quan hệ Đức – Hoa Kỳ đan xen sự hợp tác chặt chẽ và những căng thẳng ngày càng tăng:

Yếu tố hợp tác:

• Hoa Kỳ đã vượt Trung Quốc trở thành đối tác thương mại đơn lẻ lớn nhất của Đức năm 2024, chiếm hơn 10% xuất khẩu.
• Đức là nước đóng góp lớn thứ hai cho NATO sau Hoa Kỳ.
• Hơn 35.000 quân Hoa Kỳ đóng quân tại Đức — căn cứ Ramstein là sở chỉ huy quan trọng nhất của Hoa Kỳ tại châu Âu.
• Hợp tác tình báo sâu sắc qua mạng “Five Eyes Plus” (mặc dù Đức không phải thành viên Five Eyes chính thức).

Yếu tố căng thẳng:

• Chính sách thuế quan của chính quyền Trump 2.0 ảnh hưởng nặng đến xuất khẩu ô tô và máy móc Đức.
• Áp lực Hoa Kỳ về tăng chi tiêu quốc phòng — vấn đề Đức đã đáp lại tích cực với Zeitenwende.
• Khác biệt về cách tiếp cận với Trung Quốc, biến đổi khí hậu và thương mại toàn cầu.
• Vấn đề giám sát NSA và tự chủ kỹ thuật số châu Âu.

Trong chuyến thăm Washington năm 2025, Thủ tướng Merz đã nhấn mạnh thông điệp rằng Đức đảm nhận trách nhiệm lớn hơn trong phòng thủ châu Âu — một sự thay đổi mà chính quyền Trump đánh giá tích cực, dù vẫn duy trì áp lực về cân bằng thương mại.

Quan hệ với Trung Quốc và châu Á

Trung Quốc từng là đối tác thương mại lớn nhất của Đức trong nhiều năm trước khi bị Hoa Kỳ vượt qua năm 2024. Quan hệ Đức – Trung Quốc đã trải qua sự tái định hình sâu sắc trong thập kỷ 2020.

Trong giai đoạn Merkel (2005-2021), Đức theo đuổi chính sách “Wandel durch Handel” (Thay đổi thông qua thương mại) — kỳ vọng rằng quan hệ kinh tế chặt chẽ với Trung Quốc sẽ thúc đẩy cởi mở chính trị. Volkswagen, BMW và BASF đã đầu tư hàng tỷ EURO vào thị trường Trung Quốc và phụ thuộc nặng vào doanh thu từ đây.

Tuy nhiên, từ năm 2022, Đức đã điều chỉnh chính sách:

• Tháng 07/2023: Chiến lược Trung Quốc đầu tiên của Đức được công bố, xác định Trung Quốc là “đối tác, đối thủ cạnh tranh và đối thủ hệ thống”.
• Hạn chế đầu tư Trung Quốc vào hạ tầng quan trọng — như cảng Hamburg (chỉ cho phép COSCO mua 24,9% thay vì 35%).
• Giảm phụ thuộc vào nguyên liệu và thị trường Trung Quốc trong các lĩnh vực chiến lược.
• Loại trừ các nhà cung cấp Trung Quốc (Huawei, ZTE) khỏi mạng 5G dần đến năm 2026.

Bên cạnh Trung Quốc, Đức đẩy mạnh quan hệ với các nước châu Á khác. Quan hệ Đối tác Chiến lược với Nhật Bản (2017), Hàn Quốc (2018) và Ấn Độ (2000) đã được nâng cấp. Hợp tác Đức – Việt Nam cũng nằm trong khuôn khổ chiến lược “đa dạng hóa” này.

Đức ủng hộ Ukraine sau xung đột với Nga

Đức là nước hỗ trợ Ukraine lớn thứ hai trên thế giới (sau Hoa Kỳ) cả về tài chính, quân sự và nhân đạo. Tổng cam kết của Đức cho Ukraine đến cuối 2025 đạt khoảng 50 tỷ EURO, gồm:

• Viện trợ quân sự: hơn 28 tỷ EURO, bao gồm xe tăng Leopard 2, hệ thống phòng không Patriot và IRIS-T, pháo Panzerhaubitze 2000, đạn dược và xe chiến đấu bộ binh Marder.
• Viện trợ tài chính và ngân sách: 17 tỷ EURO.
• Viện trợ nhân đạo: 5 tỷ EURO.
• Hỗ trợ tị nạn: hơn 1,1 triệu người Ukraine được tiếp nhận tại Đức từ năm 2022.

Ngân sách 2026 của Đức dành 11,5 tỷ EURO hỗ trợ Ukraine — mức cao nhất hằng năm từ khi xung đột bắt đầu. Đức cũng dẫn đầu Coalition of the Willing — liên minh các nước châu Âu cam kết duy trì hỗ trợ Ukraine kể cả khi Hoa Kỳ giảm cam kết.

Tuy nhiên, lập trường Đức vẫn có những giới hạn quan trọng. Đức từ chối cung cấp tên lửa hành trình Taurus tầm xa cho Ukraine vì lo ngại leo thang. Đức cũng phản đối ý tưởng triển khai quân Đức trực tiếp tại Ukraine sau khi xung đột kết thúc — một sự thận trọng phản ánh di sản lịch sử và áp lực chính trị nội bộ.

Quan hệ Đối tác Chiến lược Đức – Việt Nam từ năm 2011

Quan hệ Đức – Việt Nam được thiết lập từ tháng 09/1975, ngay sau khi Việt Nam thống nhất. Hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược ngày 11/10/2011 trong chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Angela Merkel — biến Đức thành một trong những đối tác chiến lược châu Âu đầu tiên của Việt Nam.

Trên các trụ cột hợp tác:

• Thương mại: Đức là đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam tại EU. Kim ngạch song phương đạt khoảng 12 tỷ USD năm 2024 — Việt Nam xuất siêu sang Đức. Hiệp định Thương mại Tự do EU – Việt Nam (EVFTA) có hiệu lực từ 08/2020 đã thúc đẩy mạnh mẽ giao thương.
• Đầu tư: Đức có hơn 480 dự án FDI tại Việt Nam với tổng vốn đăng ký khoảng 2,8 tỷ USD, tập trung vào sản xuất, công nghiệp hỗ trợ và dịch vụ. Bosch, Siemens, BASF, Mercedes-Benz và Bayer đều có hiện diện đáng kể.
• Hợp tác phát triển: Đức là một trong những nhà tài trợ ODA lớn nhất cho Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực năng lượng xanh, đào tạo nghề, môi trường và phát triển đô thị bền vững. GIZ (Cơ quan Hợp tác Phát triển Đức) có hơn 200 chuyên gia tại Việt Nam.
• Giáo dục và đào tạo: Việt Nam là một trong những thị trường du học sinh quan trọng của Đức tại châu Á. Khoảng 8.000-10.000 sinh viên Việt Nam đang học tại các trường đại học Đức. Đại học Việt – Đức (VGU) tại Bình Dương là dự án giáo dục đại học song phương tiêu biểu nhất.

Cộng đồng người Việt tại Đức ước tính khoảng 200.000 người, chia thành hai nhóm chính: cộng đồng phía Tây cũ (đa số là thuyền nhân di tản sau 1975 và gia đình họ) và cộng đồng phía Đông cũ (lao động hợp đồng từ thời Cộng hòa Dân chủ Đức và con cháu). Người Việt tại Đức nổi tiếng với tinh thần học tập tốt — học sinh gốc Việt có tỷ lệ vào Gymnasium cao gấp đôi mức trung bình học sinh nhập cư.

Theo Đại sứ quán Đức tại Việt Nam, năm 2025-2026 đánh dấu mốc 50 năm thiết lập quan hệ ngoại giao Đức – Việt Nam (1975-2025). Hai nước đã tổ chức nhiều hoạt động kỷ niệm và nâng cấp hợp tác, đặc biệt trong ba lĩnh vực ưu tiên: chuyển đổi năng lượng, đào tạo lao động tay nghề và đối thoại pháp luật.

Tổng kết

Quan hệ quốc tế Đức đang trải qua giai đoạn chuyển đổi quan trọng nhất kể từ khi tái thống nhất năm 1990. Sự kết hợp giữa cuộc xung đột Nga – Ukraine, cạnh tranh hệ thống với Trung Quốc, áp lực thuế quan từ Hoa Kỳ và yêu cầu đảm bảo an ninh châu Âu sau Zeitenwende đã thúc đẩy Đức từ vai trò “cường quốc dân sự” truyền thống sang “cường quốc đa năng” — kết hợp sức mạnh kinh tế, ngoại giao và quân sự. Cam kết chi 3,5% GDP cho quốc phòng vào năm 2029, ngân sách quốc phòng kỷ lục 108,2 tỷ EURO năm 2026 và mục tiêu xây dựng quân đội mạnh nhất châu Âu là những chỉ dấu rõ ràng nhất về sự dịch chuyển này.

Đối với người Việt, quan hệ Đối tác Chiến lược Đức – Việt Nam tạo ra cơ hội thiết thực trong nhiều lĩnh vực: học tập tại các đại học Đức miễn học phí, làm việc thông qua các kênh visa Blue Card EU và Chancenkarte, đầu tư vào thị trường Đức ổn định nhất EU, hoặc tiếp cận hỗ trợ phát triển từ chính phủ Đức cho các dự án xanh tại Việt Nam. Năm 2025-2026 với mốc kỷ niệm 50 năm quan hệ ngoại giao là thời điểm thuận lợi để cá nhân và doanh nghiệp Việt mở rộng kết nối với một trong những đối tác có ảnh hưởng nhất của Việt Nam tại châu Âu.