Lịch sử Ottawa

Lịch sử Ottawa trải dài gần hai thế kỷ, từ một trạm dừng chân của thợ đốn gỗ bên bờ sông Ottawa vào đầu thế kỷ XIX đến vị thế thủ đô của một trong những quốc gia phát triển hàng đầu thế giới.

Câu chuyện của thành phố gắn liền với quá trình xây dựng kênh đào Rideau, cuộc bầu chọn đầy tranh cãi năm 1857, sự ra đời của Liên Bang Canada năm 1867, thảm họa hỏa hoạn năm 1916 và cuộc sáp nhập quy mô lớn năm 2001.

Bài viết trình bày chi tiết các giai đoạn phát triển chính trong lịch sử Ottawa, từ thời kỳ tiền thuộc địa với sự hiện diện của người bản địa Algonquin, qua những bước ngoặt quyết định của thế kỷ XIX, đến sự chuyển mình thành đại đô thị liên tỉnh hiện đại trong thế kỷ XXI.

Thời kỳ tiền thuộc địa và cư dân bản địa

Trước khi người châu Âu đặt chân đến, thung lũng Ottawa đã là nơi sinh sống lâu đời của các dân tộc bản địa thuộc nhóm ngôn ngữ Algonquin. Bằng chứng khảo cổ ghi nhận sự hiện diện của con người tại khu vực này từ khoảng 8.000 đến 8.500 năm trước, dưới dạng các đầu mũi lao bằng đá.

Khoảng 6.000 năm trước, các mạng lưới thương mại và truyền thông đã hình thành rõ rệt giữa các cộng đồng dọc theo sông Ottawa. Đến khoảng 3.000 – 3.500 năm trước, có bằng chứng về các khu định cư thường xuyên tại cửa sông Gatineau – khu vực nay thuộc trung tâm Ottawa – với lò sưởi và các công cụ nặng.

Người Algonquin gọi sông Ottawa là “Kitchissippi”, nghĩa là “Đại Giang”. Dòng sông này là tuyến thương mại chính, đồng thời là đường nối giữa vùng Đại Hồ và thung lũng St. Lawrence. Thực tế, chính tên gọi “Ottawa” bắt nguồn từ “Odawa” – một dân tộc bản địa chuyên về hoạt động thương mại trong khu vực.

Nhà thám hiểm người Pháp Samuel de Champlain là một trong những người châu Âu đầu tiên đi dọc sông Ottawa vào năm 1613. Tuy nhiên, trong gần hai thế kỷ sau đó, khu vực này chủ yếu đóng vai trò là tuyến đường vận chuyển lông thú, chứ chưa có khu định cư lâu dài của người châu Âu.

Sự hình thành Bytown (1800 – 1855)

Khu định cư đầu tiên của người châu Âu tại khu vực Ottawa ngày nay được thành lập năm 1800, khi Philemon Wright – một người khai hoang đến từ Massachusetts – lập trang trại tại bờ bắc sông Ottawa, nơi sau này trở thành thành phố Hull (nay là một phần của Gatineau).

Việc xây dựng kênh đào Rideau

Bước ngoặt quyết định đối với sự hình thành Ottawa là việc xây dựng kênh đào Rideau. Năm 1826, Đại tá John By thuộc Binh đoàn Công Binh Hoàng Gia Anh (Royal Engineers) đến bờ nam sông Ottawa, chỉ huy công trình xây dựng kênh đào nối sông Ottawa với hồ Ontario tại Kingston.

Mục đích ban đầu của kênh đào là quân sự. Sau cuộc chiến năm 1812 giữa Anh và Hoa Kỳ, chính quyền thuộc địa Anh nhận thấy tuyến đường thủy duy nhất giữa Montreal và hồ Ontario – sông St. Lawrence – quá gần biên giới Hoa Kỳ và dễ bị phong tỏa trong trường hợp chiến tranh. Kênh đào Rideau được xây dựng như một tuyến đường dự phòng an toàn hơn.

Công trình được tiến hành từ năm 1826 đến 1832, với sự tham gia của hàng nghìn công nhân chủ yếu là người Ireland và Pháp. Khu định cư hình thành xung quanh công trường được đặt tên là Bytown, để tôn vinh Đại tá By. Đây là thời điểm được xem là khởi nguồn của thành phố Ottawa ngày nay.

Ngành công nghiệp gỗ

Sau khi kênh đào Rideau hoàn thành năm 1832, Bytown nhanh chóng chuyển mình từ một công trường sang một trung tâm thương mại gỗ. Thung lũng Ottawa là khu vực giàu rừng thông trắng – loại gỗ có giá trị cao cho ngành đóng tàu của Anh thời bấy giờ.

Các công ty gỗ lớn xuất hiện, với những bè gỗ khổng lồ được ghép lại và thả trôi dọc sông Ottawa xuống Montreal rồi ra cảng biển Quebec. Ngành gỗ biến Bytown thành một thị trấn công nghiệp sôi động nhưng cũng hỗn loạn, với văn hóa quán trọ sôi nổi và các cuộc ẩu đả thường xuyên giữa công nhân Ireland và Pháp – giai đoạn được gọi là “Shiners’ War” vào thập niên 1830 và 1840.

Từ Bytown trở thành Ottawa

Ngày 01/01/1855, Bytown chính thức được nâng cấp thành thành phố và đổi tên thành Ottawa – theo tên con sông và dân tộc bản địa Odawa. Tại thời điểm này, dân số thành phố khoảng 7.800 người, với ngành gỗ là nguồn thu chính.

Cùng năm đó, tuyến đường sắt Bytown và Prescott đi vào hoạt động, kết nối Ottawa với sông St. Lawrence. Đây là bước tiến quan trọng về cơ sở hạ tầng, và sau này trở thành một trong những lý do khiến thành phố được chọn làm thủ đô.

Được chọn làm thủ đô Canada (1857)

Đến giữa thập niên 1850, Tỉnh Canada (United Province of Canada) – bao gồm hai thuộc địa Upper Canada (nay là Ontario) và Lower Canada (nay là Quebec) – đang trong cuộc khủng hoảng chính trị về việc chọn thủ đô thường trực. Từ năm 1841, thủ đô của tỉnh đã liên tục di chuyển giữa Kingston, Montreal, Toronto và Quebec.

Bế tắc chính trị

Năm 1856, Tổng Chưởng Lý Canada đề xuất chọn một thủ đô cố định. Các nghị sĩ được quyền bầu chọn giữa Toronto, Hamilton, Quebec, Montreal, Kingston và Ottawa mới được đổi tên. Trong nhiều đợt biểu quyết, Quebec City thắng với tỷ lệ 64–56, nhưng Hội Đồng Lập Pháp (tương đương Thượng Viện ngày nay) lại từ chối cấp ngân sách 50.000 bảng Anh cho việc xây dựng trụ sở.

Bế tắc kéo dài sang năm 1857. Trong nhiều đợt biểu quyết, Ottawa chỉ nhận được 11 phiếu ủng hộ trong tổng số 130 nghị sĩ, nhưng không thành phố nào đạt đa số. Giải pháp duy nhất là đề nghị Nữ hoàng Victoria đưa ra quyết định.

Quyết định của Nữ hoàng Victoria

Ngày 24/03/1857, Hội Đồng Lập Pháp Tỉnh Canada thông qua nghị quyết trình lên Nữ hoàng Victoria xin bà chọn thủ đô. Sir Richard Scott – một chính trị gia người Ottawa và cựu thị trưởng Bytown – đã soạn thảo “Memorial of Ottawa” (Bản điều trần Ottawa), kèm bản đồ thể hiện vị trí trung tâm của thành phố trong Tỉnh Canada, để trình lên triều đình Anh.

Sau khi tham khảo ý kiến các cố vấn, Nữ hoàng Victoria đưa ra quyết định vào ngày 31/12/1857: Ottawa sẽ là thủ đô thường trực của Tỉnh Canada. Theo tài liệu của Chính Phủ Canada, lý do chọn Ottawa bao gồm ba yếu tố chính: vị trí xa biên giới Hoa Kỳ giúp giảm rủi ro quân sự, địa hình đồi vách đá dễ phòng thủ, và vị trí trung gian giữa vùng Anh ngữ và Pháp ngữ giúp cân bằng lợi ích giữa hai cộng đồng.

Quyết định này gây sốc cho toàn Canada. Một tờ báo Toronto gọi Ottawa là “một làng gỗ cận Bắc Cực”. Phe đối lập do George Brown dẫn đầu đã trình kiến nghị yêu cầu Nữ hoàng xem xét lại, và kiến nghị này được Hạ Viện thông qua với tỷ lệ 64–50 vào tháng 07/1858. Tuy nhiên, chính phủ Bảo Thủ của John A. Macdonald và George-Étienne Cartier đã từ chức để phản đối, và cuối cùng quyết định của Nữ hoàng được giữ nguyên.

Xây dựng Parliament Hill (1859 – 1876)

Việc xây dựng các tòa nhà Nghị Viện trên đồi Barrack Hill – nay là Parliament Hill – bắt đầu năm 1859. Ba tòa nhà chính được thiết kế theo phong cách Gothic Revival (Phục Hưng Gothic), là phong cách kiến trúc chính thức của Đế Quốc Anh thời kỳ đó. Thiết kế của Thomas Fuller và Chilion Jones được chọn sau một cuộc thi kiến trúc quốc tế.

Vị trí Barrack Hill là một vách đá vôi cao nhìn ra sông Ottawa, từng là doanh trại quân sự Anh từ cuối thế kỷ XVIII. Vị trí này được chọn vì tính biểu tượng và khả năng phòng thủ, đồng thời nằm gần kênh đào Rideau và khu đô thị Bytown cũ.

Quá trình xây dựng gặp nhiều khó khăn, bao gồm vụ bê bối tài chính lớn vào đầu thập niên 1860 khiến chi phí vượt gấp ba lần dự toán ban đầu. Dù vậy, các tòa nhà cơ bản hoàn thành vào năm 1866, kịp thời cho sự kiện Liên Bang năm 1867. Thư Viện Nghị Viện (Library of Parliament), thiết kế 16 cạnh độc đáo của Thomas Fuller, hoàn thành cuối cùng vào năm 1876.

Sự ra đời của Liên Bang Canada (1867)

Ngày 01/07/1867, Đạo Luật Bắc Mỹ Thuộc Anh (British North America Act) có hiệu lực, khai sinh Dominion of Canada – Liên Bang Canada. Bốn thuộc địa ban đầu – Ontario, Quebec, New Brunswick và Nova Scotia – hợp nhất thành một quốc gia tự trị trong khối Thịnh Vượng Chung.

Ottawa chính thức trở thành thủ đô của quốc gia mới. Phiên họp đầu tiên của Nghị Viện Canada diễn ra tại Centre Block ngày 06/11/1867. Chính sự kiện này đã củng cố vị thế của Ottawa như trung tâm chính trị – hành chính của đất nước.

Trong những thập kỷ tiếp theo, Liên Bang mở rộng nhanh chóng: Manitoba và Northwest Territories gia nhập năm 1870, British Columbia năm 1871, Prince Edward Island năm 1873, Alberta và Saskatchewan năm 1905. Mỗi sự mở rộng đều kéo theo nhu cầu tăng thêm không gian và bộ máy hành chính tại Ottawa, khiến các tòa nhà Nghị Viện ban đầu – từng bị coi là quá lớn cho một quốc gia dân cư thưa thớt – trở nên chật chội.

Đại hỏa hoạn Parliament Hill (1916)

Một trong những sự kiện bi kịch nhất trong lịch sử Ottawa xảy ra vào tối thứ Năm, ngày 03/02/1916. Lúc 20h37, trong phiên họp của Hạ Viện, ngọn lửa bùng phát từ Phòng Đọc (Reading Room) của Centre Block – nơi các nghị sĩ thường hút thuốc bất chấp lệnh cấm.

Ngọn lửa lan rất nhanh do lượng giấy tờ chất đống và gió mạnh. Trong vòng vài phút, cả tòa nhà Centre Block chìm trong biển lửa. Theo tư liệu của Chính Phủ Canada, các nghị sĩ và nhân viên phải bò qua khói dày đặc hoặc nối tay nhau tìm đường thoát. Thủ tướng Sir Robert Borden cùng thư ký cũng phải bò gần như trên tay và đầu gối để thoát khỏi tòa nhà.

Đến rạng sáng ngày 04/02/1916, Centre Block chỉ còn là đống đổ nát âm ỉ cháy. Tháp Victoria – biểu tượng của tòa nhà – đã sụp đổ vào đám cháy. Các phòng họp Hạ Viện, Thượng Viện cùng vô số tài liệu, tác phẩm nghệ thuật và hiện vật lịch sử bị phá hủy hoàn toàn. Bảy người thiệt mạng trong thảm kịch.

Điều kỳ diệu duy nhất là Thư Viện Nghị Viện được cứu thoát. Một nhân viên đã kịp đóng cánh cửa sắt nặng ngăn giữa Thư Viện và phần còn lại của tòa nhà, cứu thoát toàn bộ kho sách và kiến trúc 16 cạnh bằng gỗ thông trắng. Đến nay, Thư Viện Nghị Viện vẫn là phần duy nhất còn lại của tòa nhà nguyên bản năm 1866.

Cuộc điều tra chính thức kết luận nguyên nhân là do tai nạn, khả năng cao từ một điếu xì gà bị bỏ lại trong thùng giấy vụn. Tuy nhiên, nhiều người Canada – kể cả một số nghị sĩ – tin rằng đây là hành động phá hoại của gián điệp Đức, do sự kiện xảy ra giữa Chiến Tranh Thế Giới Thứ Nhất.

Tái thiết và Tháp Hòa Bình

Việc tái thiết Centre Block bắt đầu ngay sau đám cháy, dưới sự chỉ đạo của kiến trúc sư John A. Pearson và Jean-Omer Marchand. Tòa nhà mới giữ phong cách Gothic Revival nhưng có quy mô lớn hơn, với điểm nhấn là Tháp Hòa Bình (Peace Tower) cao 92,2 mét – thay thế cho Tháp Victoria cũ.

Tháp Hòa Bình được khánh thành năm 1927 để tưởng nhớ những người Canada đã hy sinh trong Chiến Tranh Thế Giới Thứ Nhất. Tháp sở hữu bộ chuông gồm 53 quả, trở thành biểu tượng dễ nhận biết nhất của Ottawa và của đất nước Canada.

Kế hoạch Gréber và hiện đại hóa (1945 – 1970)

Sau Chiến Tranh Thế Giới Thứ Hai, chính phủ Canada nhận thấy Ottawa – với tư cách là thủ đô – cần được quy hoạch xứng tầm quốc gia. Thủ tướng William Lyon Mackenzie King mời kiến trúc sư người Pháp Jacques Gréber đến Ottawa lập kế hoạch quy hoạch toàn diện.

Kế hoạch Gréber (Gréber Plan) được thông qua năm 1950, đề xuất các nội dung lớn:

• Di dời hệ thống đường sắt ra khỏi trung tâm thành phố
• Xây dựng các đại lộ rộng và hệ thống công viên dọc sông
• Thiết lập Vành Đai Xanh (Greenbelt) bao quanh khu đô thị để hạn chế phát triển tự phát
• Chuyển nhiều cơ quan chính phủ sang bờ bắc sông Ottawa (Hull, nay là Gatineau), tạo tiền đề cho Vùng Thủ Đô Quốc Gia song ngữ

Kế hoạch này đã thay đổi bộ mặt Ottawa trong ba thập kỷ tiếp theo, biến thành phố từ một đô thị công nghiệp cũ kỹ thành một thủ đô có quy hoạch rõ ràng, nhiều không gian xanh và kiến trúc hành chính uy nghiêm.

Các sự kiện lịch sử hiện đại

Đạo Luật Hiến Pháp 1982

Ngày 17/04/1982, Nữ hoàng Elizabeth II ký Đạo Luật Hiến Pháp tại Parliament Hill, chính thức hồi hương Hiến Pháp Canada từ Anh. Sự kiện này đánh dấu độc lập pháp lý hoàn toàn của Canada khỏi quyền lập pháp của Nghị Viện Anh, và là một trong những khoảnh khắc quan trọng nhất trong lịch sử hiện đại của đất nước.

Cuộc sáp nhập năm 2001

Ngày 01/01/2001, chính quyền tỉnh bang Ontario thực hiện cuộc sáp nhập quy mô lớn: thành phố Ottawa cũ hợp nhất với 11 khu tự quản khác thuộc Regional Municipality of Ottawa–Carleton. Kết quả là một thành phố Ottawa mới duy nhất, với diện tích 2.790 km² và dân số lúc đó hơn 750.000 người.

Cuộc sáp nhập đã biến Ottawa thành một trong những thành phố có diện tích lớn nhất Canada, bao phủ cả khu đô thị trung tâm lẫn nhiều vùng nông thôn, rừng và đất nông nghiệp xung quanh. Đây là khung hành chính hiện tại của thành phố.

Dự án tu bổ Parliament Hill

Từ năm 2002, một dự án tu bổ và phục hồi quy mô lớn trị giá 3 tỷ đô la Canada đã được triển khai trên toàn bộ khu phức hợp Parliament Hill. Dự án dự kiến hoàn thành sau năm 2028, bao gồm việc gia cố kết cấu, nâng cấp hệ thống kỹ thuật, bảo tồn các chi tiết kiến trúc Gothic Revival nguyên bản và xây dựng các cơ sở phụ trợ hiện đại dưới lòng đất.

Tổng kết

Lịch sử Ottawa là câu chuyện của một thành phố liên tục tái định hình bản thân – từ một trạm khai thác gỗ hỗn độn trở thành thủ đô quốc gia bất ngờ nhờ quyết định của một vị nữ hoàng cách xa hàng nghìn kilômét; từ đống đổ nát sau đại hỏa hoạn 1916 được tái dựng thành biểu tượng kiến trúc Gothic Revival đáng nhớ nhất Bắc Mỹ; và từ một đô thị công nghiệp cũ kỹ trở thành một trong những thủ đô xanh nhất thế giới nhờ Kế hoạch Gréber.

Hiểu rõ lịch sử Ottawa là bước nền tảng để nắm bắt lý do tại sao thành phố lại có bố cục hành chính độc đáo, văn hóa song ngữ sâu sắc và vai trò đặc biệt trong đời sống chính trị – xã hội Canada. Đối với những người Việt Nam quan tâm đến quốc tịch Canada hay đang cân nhắc định cư tại Canada, đây là những thông tin nền tảng hữu ích khi tìm hiểu về tỉnh bang Ontario và thủ đô của đất nước.

Bạn đọc có thể tham khảo thêm bài viết tổng quan về thành phố Ottawa để tìm hiểu các khía cạnh khác như địa lý, kinh tế, giáo dục và cơ hội đầu tư tại thủ đô Canada.