Chính trị Thụy Sỹ

Chính trị Thụy Sỹ được xây dựng trên một mô hình hiếm gặp: nhà nước liên bang gồm 26 bang tự trị cao, kết hợp dân chủ trực tiếp với cơ quan hành pháp tập thể bảy thành viên. Bài viết phác họa khách quan cấu trúc thể chế của quốc gia có thủ đô đặt tại Bern (Berne), nơi quyền lực được phân tán theo chiều dọc lẫn chiều ngang.

Tổng quan về chính trị Thụy Sỹ

Khi nói tới chính trị Thụy Sỹ, điểm dễ nhận thấy nhất là sự phân tán quyền lực. Thay vì tập trung vào một cá nhân hay một trung tâm duy nhất, hệ thống được thiết kế để quyền lực được chia sẻ giữa nhiều cấp và nhiều cơ quan. Điều này phản ánh quá trình hình thành lâu dài của đất nước từ liên minh giữa các cộng đồng tự quản.

Nhà nước Thụy Sỹ là một liên bang (Confoederatio Helvetica, viết tắt CH). Tên gọi chính thức trong tiếng Latinh giải thích vì sao biển số xe và mã quốc gia của nước này dùng chữ CH. Mô hình liên bang đặt nền tảng trên nguyên tắc rằng các bang giữ phần lớn thẩm quyền, còn chính quyền trung ương chỉ đảm nhận những lĩnh vực được Hiến pháp giao phó.

Bên cạnh cấu trúc liên bang, hai đặc trưng khác làm nên bản sắc của hệ thống là dân chủ trực tiếp và nguyên tắc đồng thuận. Người dân có thể tham gia quyết định nhiều vấn đề thông qua bỏ phiếu, còn các quyết định ở cấp cao thường được tìm kiếm trên cơ sở thỏa hiệp rộng rãi giữa các lực lượng chính trị và các vùng ngôn ngữ.

Để hiểu trọn vẹn bối cảnh của hệ thống này, có thể đặt nó trong tổng thể đất nước Thụy Sỹ với địa lý nội lục, đa ngôn ngữ và truyền thống trung lập lâu đời. Những yếu tố đó đã định hình cách quyền lực được tổ chức và vận hành.

Nhà nước liên bang và 26 bang tự trị

Thụy Sỹ gồm 26 bang, trong tiếng Đức gọi là Kanton, tiếng Pháp là canton. Mỗi bang có hiến pháp riêng, quốc hội riêng, chính quyền riêng và tòa án riêng, miễn là không trái với Hiến pháp liên bang. Mức độ tự trị của các bang được xem là cao so với nhiều liên bang khác trên thế giới.

Nguyên tắc nền tảng là thẩm quyền mặc định thuộc về các bang. Chính quyền liên bang chỉ thực thi những quyền hạn được Hiến pháp trao một cách rõ ràng, chẳng hạn chính sách đối ngoại, quốc phòng, tiền tệ và hải quan. Những lĩnh vực không được liệt kê sẽ thuộc thẩm quyền của bang, theo tinh thần phân quyền chặt chẽ.

Vì thế, nhiều lĩnh vực ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hằng ngày như y tế, cảnh sát, một phần thuế và đặc biệt là giáo dục được quản lý chủ yếu ở cấp bang. Đây là lý do chính sách giữa các bang có thể khác nhau đáng kể, từ thuế suất đến quy định hành chính.

Dưới cấp bang là các xã (commune, Gemeinde), đơn vị chính quyền cơ sở. Các xã cũng có quyền tự quản đáng kể trong phạm vi của mình. Như vậy, bộ máy nhà nước Thụy Sỹ vận hành theo ba cấp: liên bang, bang và xã, với sự phân chia thẩm quyền tương đối rõ ràng giữa các cấp.

Mô hình phân quyền theo chiều dọc này có gốc rễ sâu xa trong lịch sử Thụy Sỹ, khi quốc gia hình thành dần từ liên minh giữa các cộng đồng và vùng đất tự quản qua nhiều thế kỷ. Truyền thống ấy vẫn được giữ gìn trong cấu trúc hiện đại.

Dân chủ trực tiếp: trưng cầu dân ý và sáng kiến công dân

Đặc điểm khiến chính trị Thụy Sỹ được nhắc đến nhiều nhất là dân chủ trực tiếp. Bên cạnh việc bầu đại biểu, công dân còn có quyền tự mình quyết định nhiều vấn đề cụ thể thông qua các cuộc bỏ phiếu toàn dân được tổ chức đều đặn nhiều lần trong năm. Đây là mức độ tham gia trực tiếp ít thấy ở các nền dân chủ đại diện thông thường.

Công cụ đầu tiên là trưng cầu dân ý (referendum). Một số thay đổi quan trọng, chẳng hạn sửa đổi Hiến pháp hoặc tham gia một số tổ chức quốc tế, bắt buộc phải đưa ra trưng cầu. Ngoài ra còn có trưng cầu tùy nghi: nếu một nhóm công dân thu thập đủ số chữ ký trong thời hạn quy định, một đạo luật đã được Quốc hội thông qua có thể bị đưa ra cho toàn dân biểu quyết.

Công cụ thứ hai là sáng kiến công dân (popular initiative). Thông qua sáng kiến, công dân có thể đề xuất sửa đổi Hiến pháp liên bang. Nếu nhóm khởi xướng thu thập đủ số chữ ký hợp lệ trong thời hạn luật định, đề xuất sẽ được đưa ra biểu quyết toàn quốc, dù chính phủ và Quốc hội có ủng hộ hay không.

Để được thông qua trong các cuộc biểu quyết liên quan đến Hiến pháp, nhiều đề xuất cần đạt nguyên tắc đa số kép: vừa được đa số cử tri trên toàn quốc ủng hộ, vừa được đa số các bang chấp thuận. Cơ chế này bảo đảm rằng các bang nhỏ và ít dân vẫn có tiếng nói cân bằng so với những bang đông dân.

Hệ quả của dân chủ trực tiếp là tiến trình ra quyết định thường chậm và thận trọng, đòi hỏi tìm kiếm sự đồng thuận rộng. Đổi lại, các quyết định khi đã được thông qua thường có tính chính danh cao vì đã trải qua sự kiểm chứng của cử tri. Người dân vì thế quen với việc bỏ phiếu thường xuyên về nhiều chủ đề khác nhau.

• Trưng cầu dân ý bắt buộc: áp dụng cho sửa đổi Hiến pháp và một số vấn đề trọng yếu.
• Trưng cầu tùy nghi: cử tri có thể yêu cầu biểu quyết một đạo luật nếu thu đủ chữ ký.
• Sáng kiến công dân: cho phép công dân đề xuất sửa đổi Hiến pháp liên bang.
• Đa số kép: nhiều vấn đề Hiến pháp cần cả đa số cử tri toàn quốc lẫn đa số các bang.

Hội đồng Liên bang: cơ quan hành pháp tập thể

Cơ quan hành pháp cao nhất của liên bang là Hội đồng Liên bang (Federal Council; tiếng Đức Bundesrat, tiếng Pháp Conseil fédéral). Đây là một hội đồng gồm bảy thành viên, cùng nhau điều hành đất nước theo nguyên tắc tập thể. Không có một thủ tướng hay tổng thống nắm quyền hành pháp tối cao theo kiểu các nước khác.

Bảy thành viên do Quốc hội bầu ra và mỗi người đứng đầu một bộ của chính phủ liên bang. Tuy phụ trách lĩnh vực riêng, các quyết định quan trọng của chính phủ được đưa ra trên cơ sở tập thể. Nguyên tắc này gắn liền với văn hóa đồng thuận, trong đó các thành viên cùng chịu trách nhiệm về đường lối chung của hành pháp.

Thành phần của Hội đồng Liên bang thường phản ánh sự cân bằng giữa các đảng phái lớn cũng như giữa các vùng ngôn ngữ và khu vực địa lý. Việc phân bổ ghế theo hướng dung hòa nhiều lực lượng được xem là một phần của truyền thống chính trị Thụy Sỹ nhằm bảo đảm tính đại diện rộng rãi.

Cách tổ chức hành pháp tập thể giúp giảm thiểu sự tập trung quyền lực vào tay một cá nhân. Nó cũng tạo nên sự ổn định và liên tục trong điều hành, bởi đường lối chung ít phụ thuộc vào biến động của một người duy nhất mà dựa trên thỏa thuận giữa nhiều thành viên.

Chức Tổng thống luân phiên mang tính nghi lễ

Một điểm dễ gây nhầm lẫn với người nước ngoài là chức Tổng thống Liên bang. Khác với nhiều quốc gia, Tổng thống Thụy Sỹ không phải nguyên thủ nắm quyền lực vượt trội, mà là một trong bảy thành viên của Hội đồng Liên bang được chọn để đảm nhận vai trò chủ tọa trong một năm.

Chức danh này luân phiên hằng năm giữa các thành viên hội đồng. Người giữ chức Tổng thống được coi là người đứng đầu trên danh nghĩa, chủ trì các phiên họp của Hội đồng Liên bang và đại diện cho đất nước trong một số dịp nghi lễ và đối ngoại. Vai trò này thường được mô tả là vị trí ngang hàng đầu tiên trong số những người ngang hàng.

Quan trọng là Tổng thống không có thêm quyền lực thực chất so với sáu thành viên còn lại trong các quyết định của chính phủ. Lá phiếu của người giữ chức Tổng thống vẫn ngang bằng với các đồng nghiệp. Vì vậy, sự thay đổi chức danh này hằng năm hầu như không làm thay đổi đường lối điều hành chung.

Cơ chế Tổng thống luân phiên và mang tính nghi lễ phù hợp với tinh thần phân tán quyền lực. Nó nhấn mạnh rằng quyền hành pháp thuộc về tập thể bảy người chứ không phải một cá nhân, qua đó củng cố tính ổn định và đồng thuận của hệ thống.

Quốc hội lưỡng viện của Thụy Sỹ

Cơ quan lập pháp của liên bang là Quốc hội Liên bang, được tổ chức theo mô hình lưỡng viện. Hai viện có vị thế ngang nhau và cùng tham gia vào quá trình lập pháp. Cấu trúc này phản ánh sự cân bằng giữa nguyên tắc đại diện theo dân số và nguyên tắc đại diện theo bang.

Viện thứ nhất là Hội đồng Quốc gia (National Council; Nationalrat, Conseil national), đại diện cho toàn thể nhân dân. Số ghế được phân bổ cho các bang theo tỷ lệ dân số, nên những bang đông dân hơn có nhiều đại biểu hơn. Đây là viện phản ánh trực tiếp quy mô dân số của từng vùng.

Viện thứ hai là Hội đồng các Bang (Council of States; Ständerat, Conseil des États), đại diện cho các bang. Về nguyên tắc, mỗi bang có số đại biểu như nhau, không phụ thuộc dân số, trong khi một số bang nhỏ chỉ có nửa số ghế theo quy định lịch sử. Cơ chế này bảo đảm các bang nhỏ vẫn có trọng lượng cân bằng.

Một dự luật thường phải được cả hai viện thông qua với nội dung thống nhất mới có hiệu lực. Khi hai viện chưa nhất trí, sẽ có quy trình điều hòa khác biệt giữa hai bên. Cơ chế lưỡng viện ngang quyền này góp phần buộc các bên phải thương lượng và tìm kiếm thỏa hiệp.

Khi họp chung, hai viện hợp thành Đại hội đồng Liên bang để thực hiện một số nhiệm vụ đặc biệt, chẳng hạn bầu các thành viên Hội đồng Liên bang và Tổng thống. Thông tin chi tiết về tổ chức và hoạt động của Quốc hội được công bố bởi Quốc hội Liên bang Thụy Sỹ.

Hệ thống tư pháp và Hiến pháp liên bang

Nền tảng pháp lý cho toàn bộ hệ thống là Hiến pháp liên bang. Văn bản này xác định cấu trúc nhà nước, phân chia thẩm quyền giữa liên bang và các bang, ghi nhận các quyền cơ bản của công dân và quy định cơ chế dân chủ trực tiếp. Hiến pháp hiện hành kế thừa truyền thống lập hiến từ giữa thế kỷ 19 và đã được sửa đổi, cập nhật qua thời gian.

Mọi sửa đổi Hiến pháp đều phải qua trưng cầu dân ý toàn quốc với nguyên tắc đa số kép. Điều này khiến Hiến pháp gắn chặt với ý chí của cử tri và các bang, đồng thời cho thấy vai trò trung tâm của người dân trong việc định hình khuôn khổ pháp lý cao nhất của đất nước.

Về tư pháp, cơ quan xét xử cao nhất ở cấp liên bang là Tòa án Liên bang tối cao, bên cạnh một số tòa chuyên trách khác. Phần lớn hoạt động tư pháp thường ngày lại diễn ra ở cấp bang, vì mỗi bang có hệ thống tòa án riêng. Đây là một biểu hiện nữa của nguyên tắc phân quyền.

Tổng thể bộ máy nhà nước liên bang, các cơ quan và văn bản chính thức được giới thiệu trên cổng thông tin của Chính quyền Liên bang Thụy Sỹ. Đây là nguồn tham khảo chính thống về cách tổ chức và vận hành của hệ thống.

Truyền thống trung lập trong chính sách đối ngoại

Một trụ cột nổi bật trong định hướng đối ngoại của Thụy Sỹ là chính sách trung lập. Trung lập có nghĩa là nước này không tham gia các liên minh quân sự và giữ vị thế không đứng về bên nào trong các cuộc xung đột vũ trang giữa các quốc gia khác. Đây là truyền thống đã được duy trì lâu dài.

Trung lập được hiểu chủ yếu trên phương diện quân sự, không đồng nghĩa với việc đứng ngoài đời sống quốc tế. Thụy Sỹ tham gia nhiều tổ chức và hoạt động đa phương, đồng thời là nơi đặt trụ sở của nhiều cơ quan quốc tế. Thành phố Geneva được biết đến là một trung tâm ngoại giao và nhân đạo quan trọng.

Truyền thống trung lập gắn bó mật thiết với hình ảnh của Thụy Sỹ như một bên trung gian đáng tin cậy và một địa điểm tổ chức đàm phán. Chính sách này cũng có tác động đến cách đất nước định vị mình trong quan hệ kinh tế và thương mại với các đối tác trên thế giới.

Vị thế trung lập và sự ổn định chính trị thường được nhắc đến như những yếu tố nền tảng cho môi trường phát triển của kinh tế Thụy Sỹ. Tính dự đoán được trong chính sách là một đặc điểm được nhiều bên xem trọng khi đánh giá quốc gia này.

Đặc trưng của chính trị Thụy Sỹ so với các mô hình khác

Tổng hợp lại, chính trị Thụy Sỹ nổi bật ở chỗ kết hợp đồng thời nhiều nguyên tắc: liên bang phân quyền mạnh, dân chủ trực tiếp, hành pháp tập thể và văn hóa đồng thuận. Sự kết hợp này tạo nên một mô hình quản trị khác biệt so với cả hệ thống tổng thống lẫn hệ thống đại nghị thuần túy.

Trong mô hình này, quyền lực được phân tán theo hai chiều. Theo chiều dọc, quyền lực chia giữa liên bang, bang và xã. Theo chiều ngang, quyền lực chia giữa các nhánh và giữa các thành viên của cơ quan hành pháp tập thể. Không một thiết chế hay cá nhân nào dễ dàng thâu tóm quyền lực.

Đặc điểm này đem lại sự ổn định và tính liên tục, nhưng cũng khiến tiến trình quyết định thường kéo dài và đòi hỏi thỏa hiệp. Đối với người tìm hiểu, điều cần nắm là logic vận hành dựa trên đồng thuận và sự tham gia của người dân, hơn là sự nổi bật của một nhà lãnh đạo cụ thể.

Vì hệ thống bám sát ý chí cử tri qua các cuộc bỏ phiếu thường xuyên, người dân giữ vai trò trung tâm trong đời sống chính trị. Đây chính là yếu tố làm nên bản sắc của thể chế Thụy Sỹ và là chìa khóa để hiểu cách quốc gia này được tổ chức và điều hành.