Chính trị Thổ Nhĩ Kỳ

Chính trị Thổ Nhĩ Kỳ là hệ thống cộng hòa tổng thống đa đảng, vận hành theo nguyên tắc tam quyền phân lập giữa lập pháp, hành pháp và tư pháp. Kể từ cuộc trưng cầu dân ý năm 2.017 và chính thức chuyển đổi năm 2.018, quốc gia này đã từ bỏ mô hình nghị viện truyền thống để chuyển sang mô hình tổng thống với quyền lực hành pháp tập trung cao. Đây là một trong những biến động cơ cấu quan trọng nhất trong lịch sử cộng hòa kể từ năm 1.923.

Bài viết chi tiết về đất nước Thổ Nhĩ Kỳ.

Hệ thống chính trị Thổ Nhĩ Kỳ hiện tại

Theo Hiến Pháp sửa đổi năm 2.017, Thổ Nhĩ Kỳ là nhà nước đơn nhất theo chế độ cộng hòa tổng thống đại diện và dân chủ đa đảng. Quyền lực nhà nước được phân chia thành ba nhánh: lập pháp do Quốc hội nắm giữ, hành pháp do tổng thống đứng đầu, và tư pháp độc lập.

Khác với mô hình nghị viện trước đó, tổng thống hiện đồng thời là nguyên thủ quốc gia và người đứng đầu chính phủ. Chức vụ thủ tướng đã bị bãi bỏ hoàn toàn, và tổng thống tiếp nhận toàn bộ quyền hạn trước đây của vị trí này. Đây là thay đổi mang tính bước ngoặt trong kiến trúc quyền lực của quốc gia.

Nguyên tắc nền tảng của thể chế là chủ quyền thuộc về nhân dân, được ghi nhận trong khẩu hiệu truyền thống “Chủ quyền thuộc về Quốc Dân” (Egemenlik Kayıtsız Şartsız Milletindir). Nguyên tắc này do Mustafa Kemal Atatürk đặt ra năm 1.920 và vẫn được treo trên bục phát biểu của Quốc hội đến ngày nay.

Chế độ thế tục (laiklik) là một nguyên tắc hiến định khác, tách biệt tôn giáo khỏi nhà nước. Dù vậy, trên thực tế vai trò của tôn giáo trong đời sống chính trị đã tăng đáng kể kể từ khi đảng AKP lên nắm quyền năm 2.002, tạo ra nhiều tranh luận về hướng phát triển của thể chế.

Hiến pháp và lịch sử chế độ

Hiến pháp hiện hành ban đầu được thông qua năm 1.982 sau cuộc đảo chính quân sự năm 1.980, thay thế Hiến Pháp 1.961 và Hiến Pháp 1.924. Văn bản này đã trải qua nhiều lần sửa đổi lớn, trong đó nổi bật nhất là cải cách năm 2.001, 2.007, 2.010 và 2.017.

Hiến Pháp 1.924 do Mustafa Kemal và Đảng Cộng Hòa Nhân Dân (CHP) soạn thảo ngay sau khi Cộng Hòa được thành lập. Văn bản này chịu ảnh hưởng từ tư tưởng Pháp, trao phần lớn quyền lực cho Quốc hội theo mô hình đa số. Điều thú vị là dù Mustafa Kemal có vị thế tối thượng trong chế độ mới, ông vẫn giao phần lớn quyền hành cho thủ tướng İsmet İnönü, duy trì vai trò tổng thống mang tính biểu tượng.

Hiến Pháp 1.961 ra đời sau cuộc đảo chính năm 1.960 lật đổ thủ tướng Adnan Menderes. Văn bản này thiết lập một chế độ đa nguyên với quyền tự do dân sự rộng rãi hơn. Tuy nhiên, Hiến Pháp 1.982 đã hạn chế nhiều quyền tự do này để tăng cường sự ổn định chính trị theo quan điểm quân đội.

Trưng cầu dân ý ngày 16/04/2017 phê chuẩn 18 sửa đổi quan trọng với tỷ lệ ủng hộ 51,4%. Gói sửa đổi bãi bỏ chức thủ tướng, trao quyền hành pháp cho tổng thống, tăng số ghế Quốc hội từ 550 lên 600, và cho phép tổng thống phục vụ tối đa 3 nhiệm kỳ 5 năm trong một số trường hợp đặc biệt. Hệ thống mới chính thức hoạt động từ ngày 09/07/2018.

Tổng thống và cơ cấu hành pháp

Tổng thống là vị trí quyền lực nhất trong hệ thống chính trị Thổ Nhĩ Kỳ hiện đại. Được bầu trực tiếp bởi toàn dân từ năm 2.014, tổng thống phục vụ nhiệm kỳ 5 năm và có thể tái cử một lần. Trường hợp Quốc hội kêu gọi bầu cử sớm trong nhiệm kỳ thứ hai, tổng thống có thể tranh cử nhiệm kỳ thứ ba.

Recep Tayyip Erdoğan là tổng thống đương nhiệm kể từ tháng 08/2014. Ông đã chiến thắng trong các cuộc bầu cử trực tiếp năm 2.014, 2.018 và 2.023. Tại vòng hai bầu cử ngày 28/05/2023, Erdoğan giành 52,18% phiếu bầu, đánh bại ứng viên đối lập Kemal Kılıçdaroğlu. Ông nhậm chức nhiệm kỳ thứ ba vào ngày 03/06/2023.

Tổng thống có thẩm quyền rất rộng bao gồm bổ nhiệm và bãi nhiệm bộ trưởng, quan chức cấp cao nhà nước, xác định ngân sách quốc gia, ký các sắc lệnh tổng thống có hiệu lực như luật, ban bố tình trạng khẩn cấp, và có quyền giải tán Quốc hội. Tổng thống cũng chỉ định một nửa thành viên Hội Đồng Thẩm Phán và Công Tố, và 12 trong số 15 thành viên Tòa Án Hiến Pháp.

Cơ cấu hành pháp gồm Văn phòng Tổng Thống và 16 bộ chức năng. Các bộ trưởng được tổng thống bổ nhiệm trực tiếp và chịu trách nhiệm trước tổng thống chứ không phải Quốc hội. Điều này tạo ra sự linh hoạt trong điều hành nhưng cũng giảm mạnh cơ chế kiểm soát của cơ quan lập pháp đối với hành pháp.

Quốc hội TBMM và nhánh lập pháp

Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ, tên chính thức là Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) hay Grand National Assembly, là cơ quan lập pháp đơn viện. Theo Grand National Assembly of Türkiye, từ sau cải cách 2.017, Quốc hội gồm 600 đại biểu được bầu trực tiếp từ 81 tỉnh và 87 khu vực bầu cử.

Các đại biểu phục vụ nhiệm kỳ 5 năm trùng với nhiệm kỳ tổng thống. Công dân từ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử và ứng cử. Nguyên tắc phổ thông đầu phiếu áp dụng cho cả hai giới từ năm 1.934 – sớm hơn nhiều nước châu Âu.

Ngưỡng bầu cử là vấn đề quan trọng của hệ thống. Từ năm 1.983 đến 2.022, ngưỡng 10% cả nước rất cao đã loại nhiều đảng nhỏ khỏi Quốc hội. Từ năm 2.022, ngưỡng này hạ xuống 7% theo sáng kiến của liên minh AKP-MHP, tạo cơ hội cho các đảng trung bình có đại diện tại cơ quan lập pháp.

Quyền hạn của Quốc hội gồm ban hành, sửa đổi và bãi bỏ luật; kiểm soát hoạt động hành pháp thông qua chất vấn và điều tra nghị viện; phê chuẩn ngân sách nhà nước; tuyên bố chiến tranh; phê chuẩn các điều ước quốc tế; ân xá và quyết định các vấn đề khác theo Hiến pháp. Tuy nhiên, trong hệ thống tổng thống mới, Quốc hội không còn quyền bỏ phiếu tín nhiệm chính phủ như thời nghị viện.

Tòa nhà Quốc hội nằm tại Ankara, khánh thành năm 1.961, do kiến trúc sư Áo Clemens Holzmeister thiết kế. Cờ và quốc huy luôn hiện diện trong hội trường, cùng với câu khẩu hiệu nền tảng của cố Tổng thống Atatürk.

Các đảng chính trị lớn

Hệ thống chính trị Thổ Nhĩ Kỳ hiện có hơn 100 đảng đăng ký, trong đó khoảng 10 đảng có ảnh hưởng đáng kể ở cấp quốc gia. Hai đảng lớn nhất chi phối cục diện là Đảng Công Lý và Phát Triển (AKP) và Đảng Cộng Hòa Nhân Dân (CHP).

Đảng Công Lý và Phát Triển (Adalet ve Kalkınma Partisi, viết tắt AKP) thành lập năm 2.001 bởi Recep Tayyip Erdoğan và các đồng sự. AKP cầm quyền liên tục từ năm 2.002 đến nay, theo định hướng bảo thủ – Hồi giáo ôn hòa kết hợp kinh tế thị trường. AKP hiện là đảng lớn nhất Quốc hội với 273 ghế sau bầu cử 2.023.

Đảng Cộng Hòa Nhân Dân (Cumhuriyet Halk Partisi, viết tắt CHP) là đảng lâu đời nhất, do Mustafa Kemal Atatürk thành lập năm 1.923. CHP theo đường lối xã hội dân chủ – thế tục – Kemal chủ nghĩa. Đảng này giành 169 ghế Quốc hội năm 2.023 và bất ngờ thắng lớn tại bầu cử địa phương 31/03/2024 với 37,76% phiếu, lần đầu tiên vượt AKP kể từ 1.977.

Các đảng quan trọng khác gồm Đảng Phong Trào Dân Tộc Chủ Nghĩa (MHP) – đồng minh chính của AKP, theo đường lối dân tộc bảo thủ với 50 ghế; Đảng Bình Đẳng và Dân Chủ Nhân Dân (DEM Party) – kế nhiệm HDP, đại diện cử tri Kurd với 57 ghế; Đảng Tốt (İYİ Party) theo đường lối trung hữu dân tộc chủ nghĩa thế tục với 43 ghế; và Đảng Phúc Lợi Mới (YRP) theo đường lối Hồi giáo bảo thủ đã nổi lên mạnh năm 2.024.

Liên minh cầm quyền Liên Minh Nhân Dân (Cumhur İttifakı) gồm AKP, MHP và một số đảng nhỏ. Khối đối lập chính là Liên Minh Dân Tộc (Millet İttifakı) do CHP dẫn đầu, dù liên minh này đã tan rã sau thất bại bầu cử tổng thống 2.023.

Hệ thống bầu cử và sự kiện gần đây

Thổ Nhĩ Kỳ tổ chức nhiều loại bầu cử khác nhau: bầu cử tổng thống trực tiếp, bầu cử Quốc hội theo tỷ lệ, bầu cử địa phương cho thị trưởng và hội đồng. Hội Đồng Bầu Cử Tối Cao (YSK) là cơ quan độc lập giám sát toàn bộ quy trình bầu cử.

Bầu cử tổng thống và Quốc hội năm 2.023 là sự kiện chính trị quan trọng nhất thập niên. Tại vòng một ngày 14/05/2023, Erdoğan dẫn đầu với 49,52% nhưng chưa đủ đa số tuyệt đối. Tại vòng hai ngày 28/05/2023, ông đắc cử với 52,18% phiếu bầu. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử quốc gia có vòng hai bầu cử tổng thống.

Bầu cử địa phương ngày 31/03/2024 gây chấn động khi CHP thắng lớn với 37,76% phiếu bầu, vượt qua AKP với 35,48%. Đây là lần đầu tiên AKP thua một cuộc bầu cử toàn quốc kể từ khi thành lập năm 2.001. Ekrem İmamoğlu tái đắc cử thị trưởng Istanbul với cách biệt 12 điểm, còn Mansur Yavaş tiếp tục làm thị trưởng Ankara.

Tháng 03/2025, thị trưởng Istanbul Ekrem İmamoğlu bị bắt giữ cùng hơn 100 cá nhân khác, dẫn đến các cuộc biểu tình lớn trên toàn quốc. Cùng ngày với vụ bắt giữ, CHP tổ chức bầu cử sơ bộ chọn ứng viên tổng thống cho năm 2.028 và İmamoğlu chiến thắng áp đảo. Sự kiện này đưa ra những câu hỏi lớn về triển vọng dân chủ và tự do chính trị trong giai đoạn tới.

Erdoğan đã tuyên bố ngày 08/03/2024 rằng ông sẽ nghỉ hưu sau khi nhiệm kỳ hiện tại kết thúc năm 2.028. Cuộc đua kế nhiệm trong nội bộ AKP và đối đầu với khối đối lập do CHP dẫn dắt đang là tâm điểm của chính trường.

Hệ thống tư pháp và bảo hiến

Nhánh tư pháp trong chính trị Thổ Nhĩ Kỳ gồm các tòa án thường, tòa án hành chính, tòa án quân sự và các tòa án chuyên biệt. Đứng đầu là Tòa Án Hiến Pháp (Anayasa Mahkemesi) gồm 15 thẩm phán với nhiệm kỳ 12 năm, chịu trách nhiệm xem xét tính hợp hiến của các văn bản pháp luật.

Trong số 15 thẩm phán Tòa Án Hiến Pháp, 12 người do tổng thống bổ nhiệm trực tiếp và 3 người do Quốc hội bầu. Cấu trúc này đã gây tranh cãi về tính độc lập của cơ quan tư pháp cao nhất, đặc biệt trong các vụ án có yếu tố chính trị nhạy cảm.

Tòa Án Tối Cao Phá Án (Yargıtay) là tòa án cao nhất cho các vụ án dân sự và hình sự. Hội Đồng Nhà Nước (Danıştay) là tòa án cao nhất cho các vụ án hành chính. Hội Đồng Thẩm Phán và Công Tố (HSK) là cơ quan quản lý nhân sự tư pháp, với một nửa thành viên do tổng thống chỉ định và nửa còn lại do Quốc hội bầu.

Cuộc đảo chính bất thành ngày 15/07/2016 đã dẫn đến làn sóng thanh trừng quy mô lớn trong hệ thống tư pháp. Hàng nghìn thẩm phán và công tố viên bị sa thải, bắt giữ hoặc điều tra do nghi ngờ liên quan đến phong trào Gülen. Tình trạng khẩn cấp kéo dài hai năm đã thay đổi đáng kể cảnh quan tư pháp.

Chính quyền địa phương và cơ cấu hành chính

Thổ Nhĩ Kỳ được chia thành 81 tỉnh (il), mỗi tỉnh do một tỉnh trưởng (vali) do chính phủ trung ương bổ nhiệm. Các tỉnh lại chia thành 973 huyện (ilçe). Bên cạnh hệ thống hành chính trung ương này là hệ thống chính quyền địa phương dân cử.

Các đô thị lớn được tổ chức thành thành phố metropol (büyükşehir) với thị trưởng và hội đồng được bầu trực tiếp. Hiện có 30 thành phố metropol, gồm Istanbul, Ankara, İzmir và các đô thị khác có dân số trên 750.000 người. Thị trưởng Istanbul là vị trí chính trị quan trọng thứ hai sau tổng thống.

Ngân sách và quyền hạn của chính quyền địa phương đã mở rộng từ năm 2.004 khi Luật Đô Thị Metropol ra đời. Tuy nhiên, Bộ Nội Vụ vẫn có quyền bãi nhiệm thị trưởng trong một số trường hợp, đặc biệt với các thị trưởng bị cáo buộc liên quan đến khủng bố. Quyền này đã được áp dụng nhiều lần đối với các thị trưởng thuộc đảng ủng hộ cộng đồng Kurd.

Chính sách đối ngoại và quan hệ quốc tế

Chính sách đối ngoại được định hướng bởi Bộ Ngoại Giao dưới sự chỉ đạo trực tiếp của tổng thống. Theo Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, phương châm chủ đạo là “Hòa bình trong nước, hòa bình thế giới” do Atatürk đề xướng từ năm 1.923.

Quốc gia này là thành viên sáng lập của Liên Hợp Quốc, thành viên NATO từ năm 1.952, OECD từ năm 1.961, Hội Đồng Châu Âu và nhiều tổ chức quốc tế khác. Đàm phán gia nhập Liên Minh Châu Âu bắt đầu từ năm 2.005 nhưng đã chững lại từ 2.016 do các quan ngại về pháp quyền và dân chủ.

Vai trò địa chính trị trong khu vực rất đặc biệt. Quốc gia này có mặt trong các cuộc xung đột và thương thảo quan trọng tại Syria, Libya, Ukraine, Gaza, Nagorno-Karabakh và Iraq. Chính sách đối ngoại “đa chiều” theo đuổi cân bằng quan hệ với Hoa Kỳ, EU, Nga, Trung Quốc và các nước Trung Đông.

Quan hệ Việt Nam – Thổ Nhĩ Kỳ được thiết lập năm 1.978, với Đại Sứ Quán Việt Nam tại Ankara và Đại Sứ Quán Thổ Nhĩ Kỳ tại Hà Nội. Kim ngạch thương mại hai chiều đạt hơn 2 tỷ USD năm 2.024, với tiềm năng mở rộng trong các lĩnh vực dệt may, điện tử, thực phẩm chế biến và giáo dục.

Chương trình đầu tư quốc tịch Thổ Nhĩ Kỳ là một công cụ ngoại giao kinh tế quan trọng, thu hút hàng chục nghìn nhà đầu tư quốc tế. Hộ chiếu Thổ Nhĩ Kỳ hiện cho phép miễn thị thực đến hơn 110 quốc gia, một lợi thế đáng kể so với hộ chiếu Việt Nam.

Tổng kết

Chính trị Thổ Nhĩ Kỳ đã trải qua hành trình phức tạp từ mô hình nghị viện đa đảng truyền thống sang mô hình cộng hòa tổng thống hiện tại. Với Hiến Pháp sửa đổi năm 2.017, tổng thống trở thành vị trí quyền lực tập trung nhất, trong khi Quốc hội TBMM 600 ghế tiếp tục giữ vai trò lập pháp và giám sát. Cuộc bầu cử địa phương 2.024 và các diễn biến 2.025 cho thấy cục diện chính trị đang biến động mạnh, với CHP trỗi dậy và Erdoğan dự định nghỉ hưu năm 2.028.

Hiểu về hệ thống chính trị quốc gia này là yếu tố cần thiết đối với bất kỳ ai quan tâm đến đầu tư, kinh doanh hay định cư tại đây. Tính ổn định thể chế kết hợp với sự sôi động của nền chính trị đa đảng tạo ra môi trường đặc biệt – vừa nhiều cơ hội vừa không ít rủi ro cần đánh giá kỹ.