Quebec

Quebec (tiếng Pháp: Québec) là tỉnh bang lớn nhất Canada tính theo diện tích và là tỉnh bang duy nhất có đa số dân nói tiếng Pháp, nơi tiếng Pháp Quebec được sử dụng như ngôn ngữ chính thức duy nhất. Đây không chỉ là một đơn vị hành chính trên bản đồ — Quebec là một thực thể văn hóa, ngôn ngữ và lịch sử riêng biệt, có tầm ảnh hưởng sâu rộng đến bản sắc quốc gia Canada.

Tên gọi Quebec, lần đầu tiên được đặt cho thành phố vào năm 1608, bắt nguồn từ một từ trong tiếng Algonquian có nghĩa là “nơi con sông thu hẹp lại”, gợi lên hình ảnh dòng sông St. Lawrence hùng vĩ tại đoạn chảy qua mũi đất Quebec và vách đá Cape Diamant. Với dân số khoảng 8,9 triệu người, Quebec là tỉnh bang đông dân thứ 2 Canada, chỉ sau Ontario. Quebec City là thủ phủ tỉnh bang và Montreal là trung tâm kinh tế và văn hóa — nơi tập trung hơn một nửa dân số toàn tỉnh.

Thông tin tổng quan

Thông tin	Chi tiết
Tên đầy đủ	Province of Quebec / Province de Québec
Thủ phủ	Quebec City
Thành phố lớn nhất	Montreal
Ngôn ngữ chính thức	Tiếng Pháp
Diện tích	1.542.056 km² (lớn nhất Canada)
Dân số (ước tính 2026)	8,96 triệu người (thứ 2 Canada)
Gia nhập liên bang	01/07/1867
GDP tỉnh bang	Chiếm 19% GDP toàn quốc Canada
GDP bình quân đầu người	$50.000 USD (tính theo sức mua tương đương, 2022)
Website	quebec.ca

Lịch sử

Bài viết chi tiết về Lịch sử Quebec.

Giai đoạn Tân Pháp và chinh phục của người Anh

Trong giai đoạn từ năm 1534 đến năm 1763, lãnh thổ ngày nay là Quebec từng là thuộc địa Pháp mang tên Canada và là thuộc địa phát triển nhất trong toàn bộ đế chế Tân Pháp (New France). Nhà thám hiểm người Pháp Samuel de Champlain đặt nền móng đầu tiên khi lập ra khu định cư vào năm 1608 tại vị trí mà ngày nay là Quebec City. Từ đây, người Pháp dần mở rộng mạng lưới giao thương lông thú và xây dựng cộng đồng định cư dọc theo sông St. Lawrence trong hơn 150 năm.

Sau Chiến Tranh Bảy Năm, Quebec trở thành thuộc địa của Đế Quốc Anh. Tỉnh bang này lần lượt mang các tên gọi: Tỉnh Quebec (1763–1791), Canada Hạ (1791–1841) và Canada Đông (1841–1867) sau cuộc Nổi Dậy Canada Hạ. Trong suốt thời kỳ thuộc địa Anh, căng thẳng giữa cộng đồng nói tiếng Pháp và cộng đồng nói tiếng Anh đã định hình sâu sắc bản sắc chính trị của vùng đất này.

Đạo Luật Quebec năm 1774 — được ban hành bởi Nghị viện Anh — cho phép Quebec khôi phục luật dân sự Pháp trong các vấn đề tư pháp, đồng thời công nhận quyền của Giáo Hội Công Giáo trong việc thu thuế thập phân. Đây là sự nhượng bộ quan trọng giúp bảo tồn văn hóa và ngôn ngữ Pháp tại Quebec trong bối cảnh thống trị của người Anh.

Gia nhập liên bang và thế kỷ 19

Quebec được gia nhập liên bang cùng với Ontario, Nova Scotia và New Brunswick vào năm 1867, đánh dấu sự ra đời của Dominion of Canada. Tỉnh bang Quebec được hình thành dựa trên biên giới cũ của Canada Hạ, và thủ phủ Quebec City trở thành trung tâm hành chính của tỉnh bang mới.

Trong thế kỷ 19, tình trạng kinh tế bấp bênh đã đẩy hàng trăm nghìn người Quebec rời bỏ quê hương. Từ năm 1840 đến thập niên 1930, khoảng 900.000 cư dân Quebec — gần 1/3 dân số — đã di cư vĩnh viễn sang vùng New England của Hoa Kỳ, nơi các nhà máy dệt đang bùng nổ và cần lao động giá rẻ. Họ tập trung sinh sống trong các khu phố được gọi là “Little Canadas” và dần dần hội nhập vào xã hội Anh ngữ trong khi vẫn duy trì đức tin Công giáo.

Cuộc Cách Mạng Yên Tĩnh và phong trào chủ quyền

Hai nhiệm kỳ của Thủ Hiến Maurice Duplessis (1936–1939 và 1944–1959) thường được xem là giai đoạn cuối cùng của thời kỳ Quebec truyền thống, nơi Giáo Hội Công Giáo kiểm soát phần lớn đời sống xã hội. Cái chết của Duplessis năm 1959 mở đường cho một chính phủ tự do hơn lên nắm quyền, khởi động hàng loạt cải cách xã hội và kinh tế sâu rộng được gọi là Révolution tranquille — Cuộc Cách Mạng Yên Tĩnh.

Cuộc Cách Mạng Yên Tĩnh là giai đoạn hiện đại hóa, thế tục hóa và cải cách xã hội mãnh liệt, nơi người Pháp-Canada bày tỏ mạnh mẽ sự bất mãn với địa vị kinh tế xã hội thấp kém của họ. Giai đoạn này dẫn đến sự hình thành bản sắc Québécois hiện đại và chủ nghĩa dân tộc Quebec. Chính phủ của Thủ Hiến Jean Lesage đã tái cơ cấu toàn diện các thể chế của Quebec, xây dựng nhà nước phúc lợi hiện đại thông qua các bộ mới về giáo dục, phúc lợi xã hội và phát triển kinh tế.

Đảng Parti Québécois được thành lập năm 1968 và lên nắm quyền vào năm 1976. Năm 1980, đảng này tổ chức cuộc trưng cầu dân ý toàn tỉnh về phong trào ly khai, nhưng cử tri Quebec cuối cùng đã bỏ phiếu ở lại Canada. Cuộc trưng cầu thứ hai vào năm 1995 diễn ra căng thẳng hơn nhiều — phong trào ly khai thất bại chỉ với tỷ lệ chênh lệch dưới 1%. Kể từ sau đó, phong trào ly khai dần suy giảm về mức độ ủng hộ trong dư luận Quebec.

Địa lý

Bài viết chi tiết về Địa lý Quebec.

Quy mô và vị trí

Quebec là tỉnh bang lớn nhất Canada với diện tích 1.542.056 km², chiếm gần 1/6 tổng diện tích lãnh thổ Canada — tương đương gần 3 lần diện tích nước Pháp hoặc tiểu bang Texas của Hoa Kỳ. Tỉnh bang này nằm ở vùng đông-trung Canada, giáp ranh với Ontario ở phía tây, Newfoundland and Labrador ở phía đông bắc, New Brunswick ở phía đông nam, và các tiểu bang New York, Vermont, New Hampshire cùng Maine của Hoa Kỳ ở phía nam.

Các vùng địa lý chính

Lãnh thổ Quebec bao gồm 3 vùng địa lý lớn: Vùng Đồng Bằng Hạ Lưu St. Lawrence, Vùng Thượng Nguồn Appalachian và Khiên Canada. Mỗi vùng là kho chứa các nguồn tài nguyên thiên nhiên và nhân văn đặc thù, tạo nên những hình thức khai thác và định cư khác nhau qua nhiều thế kỷ.

Vùng Đồng Bằng Hạ Lưu St. Lawrence là vùng màu mỡ và đông dân nhất, trải dài từ Quebec City đến Montreal dọc 2 bờ sông St. Lawrence. Đây là vùng đất nông nghiệp trù phú nhất của tỉnh bang, đồng thời là trung tâm của mạng lưới đô thị và nền kinh tế công nghiệp đang phát triển. Về phía bắc và tây là Khiên Canada — một vùng đá Precambrian rộng lớn, thưa dân nhưng cực kỳ giàu tài nguyên khoáng sản và năng lượng thủy điện.

Khí hậu

Quebec có khí hậu đa dạng tương ứng với sự khác biệt địa lý giữa các vùng. Khí hậu tỉnh bang Quebec thay đổi theo địa hình: phía nam có khí hậu lục địa với mùa hè ấm ẩm và mùa đông lạnh với tuyết nhiều, trong khi phía bắc xa xôi mang đặc trưng khí hậu cận Bắc cực với mùa đông kéo dài và băng giá khắc nghiệt. Vùng Montreal và Quebec City thường có nhiệt độ mùa đông dao động từ –10°C đến –20°C và mùa hè đạt 25°C–30°C, với 4 mùa phân biệt rõ rệt.

Chính trị

Bài viết chi tiết về Chính trị Quebec.

Chính phủ Quebec hoạt động theo mô hình Westminster — vừa là nền dân chủ tự do, vừa là quân chủ lập hiến. Thủ Hiến Quebec (Premier) là người đứng đầu chính phủ tỉnh bang. Hệ thống chính trị Quebec có nét đặc thù rõ rệt: tranh luận về quan hệ với liên bang Canada và vấn đề tự chủ tỉnh bang luôn hiện diện trong mọi cuộc bầu cử.

Chủ nghĩa dân tộc đóng vai trò lớn trong chính trị Quebec, và cả 3 đảng chính trị tỉnh bang lớn đều ủng hộ việc trao thêm quyền tự chủ cho Quebec cũng như công nhận vị thế đặc biệt của tỉnh bang. Trong lịch sử lập pháp liên bang, Quebec thường xuyên là tỉnh bang đàm phán và đòi hỏi điều kiện khác biệt khi tham gia các thỏa thuận liên bang, đặc biệt trong các lĩnh vực ngôn ngữ, văn hóa và giáo dục.

Kinh tế

Bài viết chi tiết về Kinh tế Quebec.

Tổng quan

Kinh tế Quebec được hỗ trợ chủ yếu bởi khu vực dịch vụ quy mô lớn và ngành công nghiệp đa dạng. Về xuất khẩu, tỉnh bang dựa vào các ngành trọng yếu gồm hàng không vũ trụ, thủy điện, khai thác mỏ, dược phẩm, nhôm, gỗ và giấy. Đây là cơ cấu kinh tế hài hòa giữa khai thác tài nguyên thiên nhiên truyền thống và các ngành công nghiệp tri thức hiện đại.

Năm 2022, GDP bình quân đầu người của Quebec đạt $50.000 USD tính theo sức mua tương đương. Nền kinh tế Quebec đứng thứ 46 thế giới và thứ 29 về GDP bình quân đầu người. Quebec đóng góp 19% vào GDP của toàn Canada. Tỷ lệ nợ công-GDP đã đạt đỉnh 51% trong giai đoạn 2012–2013 và giảm xuống còn 43% vào năm 2021.

Thủy điện

Hydro-Québec — tập đoàn thủy điện nhà nước của tỉnh bang — là một trong những tài sản kinh tế lớn nhất và quan trọng nhất của Quebec. Quebec sở hữu mạng lưới sông ngòi dày đặc và có tiềm năng thủy điện vào hàng lớn nhất thế giới. Thủy điện không chỉ đáp ứng nhu cầu năng lượng nội địa mà còn là nguồn xuất khẩu đáng kể sang các tiểu bang Hoa Kỳ lân cận — đặc biệt là New York và New England.

Công nghiệp hàng không vũ trụ và công nghệ

Montreal là một trong 3 trung tâm hàng không vũ trụ lớn nhất thế giới, cùng với Seattle và Toulouse. Các tập đoàn như Bombardier, CAE và Pratt & Whitney Canada đặt trụ sở hoặc cơ sở sản xuất lớn tại đây. Lĩnh vực kinh tế tri thức chiếm khoảng 31% GDP của Quebec, và năm 2011, Quebec có tốc độ tăng chi tiêu cho nghiên cứu và phát triển nhanh hơn bất kỳ tỉnh bang nào khác của Canada.

Nông nghiệp và sản phẩm đặc trưng

Canada sản xuất 70% lượng si-rô phong (maple syrup) nguyên chất của thế giới, trong đó 90% đến từ Quebec. Si-rô phong đã trở thành biểu tượng văn hóa và nông nghiệp đặc trưng của tỉnh bang, đồng thời là mặt hàng xuất khẩu thực phẩm có giá trị cao.

Nhân khẩu học

Bài viết chi tiết về Nhân khẩu học Quebec.

Dân số và ngôn ngữ

Dân số Quebec ước tính năm 2026 đạt 8,96 triệu người. Tiếng Pháp là ngôn ngữ chính thức và 94,6% dân số tỉnh bang có khả năng sử dụng tiếng Pháp. Quebec là tỉnh bang duy nhất trong 10 tỉnh bang Canada có đa số dân nói tiếng Pháp, chiếm khoảng 84,5%. Người Pháp-Quebec chiếm ít nhất 90% toàn bộ dân số nói tiếng Pháp của Canada.

Người Quebec nói tiếng Anh chủ yếu sinh sống ở Vùng Đô Thị Montreal, nơi họ đã xây dựng mạng lưới các tổ chức giáo dục, xã hội, kinh tế và văn hóa vững chắc. Tuy nhiên, tỷ lệ người bản ngữ tiếng Anh đã giảm đáng kể trong nửa sau của thế kỷ 20, từ 13,8% năm 1951 xuống còn khoảng 8% vào đầu thế kỷ 21.

Cộng đồng nhập cư và người bản địa

Khoảng 16% dân số Quebec thuộc nhóm thiểu số hữu hình theo Điều Tra Dân Số Canada năm 2021. Phần lớn các cộng đồng thiểu số sinh sống ở hoặc gần Montreal. Các cộng đồng đông đảo bao gồm người gốc Haiti, Ả Rập, Mỹ Latinh và châu Á.

Về người bản địa, tổng điều tra dân số năm 2016 ghi nhận 359.430 người có nguồn gốc bản địa Bắc Mỹ, bao gồm 289.610 người thuộc Đệ Nhất Dân Tộc (First Nations), 17.175 người Métis và 61.260 người Inuit. Các nhóm dân tộc bản địa tại Quebec thuộc 2 nhóm ngôn ngữ chính là Algonquin và Iroquoian.

Văn hóa

Bài viết chi tiết về Văn hóa Quebec.

Quebec nổi tiếng với văn hóa hài kịch độc đáo, và góp phần đưa khúc côn cầu trở thành một trong những môn thể thao phổ biến nhất Canada. Tỉnh bang cũng được biết đến với bản sắc văn hóa riêng biệt: sản xuất văn học, âm nhạc, phim điện ảnh, chương trình truyền hình, lễ hội và nhiều hơn thế nữa.

Montreal là trung tâm văn hóa của Quebec và được đánh giá là một trong những thành phố có đời sống nghệ thuật sôi động nhất Bắc Mỹ. Lễ Hội Jazz Montreal và lễ hội hài kịch Just For Laughs là 2 trong số những sự kiện văn hóa lớn nhất Canada, thu hút hàng triệu du khách mỗi năm. Carnival mùa đông Quebec — tổ chức thường niên tại Quebec City — được xem là một trong những lễ hội mùa đông lớn nhất thế giới.

Ẩm thực Quebec cũng mang bản sắc đặc trưng không thể nhầm lẫn. Poutine — món khoai tây chiên phủ phô mai và nước thịt — có nguồn gốc từ Quebec và hiện đã trở thành món ăn được biết đến khắp Bắc Mỹ.

Giáo dục

Bài viết chi tiết về Giáo dục Quebec.

Hệ thống giáo dục Quebec được điều hành bởi Bộ Giáo Dục, Giải Trí và Thể Thao (Ministère de l’Éducation, du Loisir et du Sport). Quebec có hệ thống trường đại học phát triển với nhiều cơ sở đào tạo đẳng cấp quốc tế. Đại học McGill tại Montreal — được thành lập năm 1821 — thường xuyên được xếp hạng trong nhóm 30 trường đại học hàng đầu thế giới và là trung tâm nghiên cứu quan trọng về y học, khoa học và kỹ thuật.

Ngoài ra, Quebec vận hành hệ thống trường Cégep (Collège d’enseignement général et professionnel) — một cấp học trung gian giữa trung học và đại học không có ở các tỉnh bang khác của Canada. Mô hình này cung cấp đào tạo nghề nghiệp hoặc chuẩn bị vào đại học trong 2 đến 3 năm, góp phần đáng kể vào chất lượng nguồn nhân lực của tỉnh bang.

Thể thao

Khúc côn cầu trên băng là môn thể thao gắn liền sâu sắc nhất với bản sắc Quebec. Montreal là thành phố lớn nhất của Quebec và là nơi đặt trụ sở của câu lạc bộ khúc côn cầu huyền thoại Montreal Canadiens — đội giành nhiều danh hiệu Stanley Cup nhất trong lịch sử NHL với 24 lần vô địch. Quebec City hiện đang theo đuổi mục tiêu có đội NHL riêng trở lại sau khi đội Nordiques rời thành phố năm 1995.

Ngoài khúc côn cầu, Quebec còn có câu lạc bộ bóng đá CF Montreal tham dự Major League Soccer, và thể thao mùa đông như trượt tuyết và trượt băng nghệ thuật cũng có truyền thống mạnh tại đây nhờ khí hậu đặc thù của tỉnh bang.

Cơ sở hạ tầng và Giao thông

Montreal sở hữu hệ thống tàu điện ngầm Metro hiện đại và mạng lưới đường cao tốc dày đặc kết nối các thành phố lớn trong tỉnh. Quebec City nằm trên tuyến đường thương mại quốc tế quan trọng dọc sông St. Lawrence, và thành phố này từng trải qua giai đoạn hoàng kim kinh tế vào thế kỷ 19 nhờ xuất khẩu gỗ và đóng tàu thuyền buồm.

Sân Bay Quốc Tế Montréal-Trudeau là cửa ngõ hàng không chính của tỉnh bang và là một trong những sân bay bận rộn nhất Canada, kết nối Quebec với hầu hết các thành phố lớn ở Bắc Mỹ, châu Âu và các điểm đến quốc tế khác. Hệ thống đường bộ của Quebec trải dài trên địa hình rộng lớn và phức tạp, với nhiều tuyến đường cao tốc liên tỉnh kết nối Quebec với Ontario, New Brunswick và các tiểu bang Hoa Kỳ lân cận.