Lịch sử Cyprus

Lịch sử Cyprus là chuỗi câu chuyện kéo dài hơn 13.000 năm về một hòn đảo nằm tại ngã ba của ba lục địa châu Âu, châu Á và châu Phi. Vị trí địa lý đặc biệt khiến Cyprus trở thành điểm giao thoa của nhiều nền văn minh lớn, từ Hy Lạp cổ đại, Phoenicia, Ai Cập, Ba Tư, La Mã, Byzantine, các vương quốc thập tự chinh, Venice, đế quốc Ottoman cho đến Anh Quốc.

Bài viết này tổng hợp các giai đoạn quan trọng nhất trong lịch sử Cyprus, từ những dấu vết cư trú đầu tiên thời tiền sử cho đến vị thế của một quốc gia thành viên Liên minh châu Âu hiện đại.

Bài viết chi tiết về Quốc đảo Cyprus.

Lịch sử Cyprus thời tiền sử và cổ đại

Những dấu vết khảo cổ tại hang Aetokremnos ở bờ biển phía nam cho thấy con người đã có mặt trên đảo Cyprus từ khoảng 11.000 năm trước Công nguyên. Khu định cư nông nghiệp cố định đầu tiên xuất hiện vào khoảng 8.500 năm trước Công nguyên tại Khirokitia, được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới năm 1998. Đây là một trong những khu định cư đồ đá mới được bảo tồn tốt nhất ở Đông Địa Trung Hải.

Cuối thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên, người Mycenae từ Hy Lạp đã đến Cyprus theo nhiều đợt định cư, mang theo ngôn ngữ Hy Lạp, tín ngưỡng và kiến trúc. Giai đoạn này đã định hình bản sắc Hy Lạp lâu dài của hòn đảo. Trong thời kỳ đồ đồng muộn, Cyprus được biết đến với tên gọi Alashiya và là trung tâm khai thác đồng quan trọng của thế giới cổ đại.

Từ thế kỷ 8 trước Công nguyên, người Phoenicia thiết lập các thương điếm dọc bờ biển phía nam đảo. Sau đó Cyprus lần lượt nằm dưới quyền cai trị của Assyria, Ai Cập và Đế quốc Ba Tư. Năm 333 trước Công nguyên, Alexander Đại đế đánh bại quân Ba Tư và Cyprus trở thành một phần của thế giới Hy Lạp hóa. Sau khi đế quốc của Alexander tan rã, đảo nằm dưới quyền vương triều Ptolemy của Ai Cập.

Năm 58 trước Công nguyên, Cyprus bị La Mã sáp nhập và trở thành một tỉnh của đế chế. Trong thời La Mã, Paphos được chọn làm thủ phủ và phát triển thành một trung tâm hành chính, văn hóa quan trọng. Khu khảo cổ Paphos với những bức tranh khảm tinh xảo từ thế kỷ 2 đến thế kỷ 4 sau Công nguyên đã được UNESCO công nhận Di sản Thế giới năm 1980. Cyprus cũng là vùng đất đầu tiên trên thế giới có một thống đốc theo đạo Cơ Đốc, sau cuộc truyền giáo của các tông đồ Phaolô và Barnabas vào năm 45 sau Công nguyên.

Cyprus thời Byzantine và trung đại

Sau khi đế chế La Mã chia tách năm 395 sau Công nguyên, Cyprus thuộc về Đông La Mã (Byzantine) và duy trì vị trí này gần tám thế kỷ. Đây là giai đoạn Cyprus phát triển mạnh về tôn giáo Chính Thống giáo, với việc thành lập Giáo hội Chính Thống Cyprus tự trị tại Hội đồng Ephesus năm 431. Nhiều nhà thờ và tu viện được xây dựng trên dãy Troodos trong giai đoạn này, sau này trở thành Di sản Thế giới UNESCO năm 1985.

Từ thế kỷ 7 đến thế kỷ 10, Cyprus chịu nhiều cuộc tấn công của người Ả Rập, dẫn đến giai đoạn đồng quản lý giữa Byzantine và Caliphate Hồi giáo. Đến năm 965, hoàng đế Byzantine Nikephoros II Phokas tái chiếm đảo và khôi phục quyền kiểm soát hoàn toàn. Cyprus tiếp tục là một tỉnh quan trọng của Byzantine cho đến cuối thế kỷ 12.

Năm 1191, vua Anh Richard Sư Tử Tâm chinh phục Cyprus trong cuộc Thập tự chinh thứ ba. Sau đó ông bán đảo cho dòng Hiệp sĩ Đền Thánh, rồi chuyển sang Guy de Lusignan, cựu vua Jerusalem. Vương triều Lusignan cai trị Cyprus từ năm 1192 đến 1489, biến đảo thành một vương quốc thập tự chinh phong kiến với ngôn ngữ Pháp được sử dụng trong giới quý tộc. Nhiều lâu đài và nhà thờ kiểu Gothic được xây dựng trong giai đoạn này, đặc biệt tại Famagusta và Nicosia.

Năm 1489, Cyprus được Cộng hòa Venice tiếp quản sau cuộc hôn nhân của Caterina Cornaro, hoàng hậu cuối cùng của vương triều Lusignan. Người Venice xây dựng các bức tường thành kiên cố quanh Nicosia và Famagusta, một số phần vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Họ cũng phát triển nông nghiệp, đặc biệt là sản xuất đường và rượu vang, biến Cyprus thành một thuộc địa thương mại quan trọng của Venice.

Thời kỳ Ottoman 1571-1878

Năm 1571, đế quốc Ottoman dưới thời sultan Selim II chinh phục Cyprus sau cuộc bao vây kéo dài 13 tháng tại Famagusta. Cuộc xâm lược này đã chấm dứt 82 năm cai trị của Venice và mở đầu giai đoạn 307 năm Cyprus là tỉnh của đế quốc Ottoman. Sau khi chiếm đảo, người Ottoman đưa khoảng 30.000 người Thổ Nhĩ Kỳ đến định cư, đặt nền móng cho cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus hiện đại.

Trong thời Ottoman, Cyprus được tổ chức theo hệ thống millet, cho phép cộng đồng tôn giáo tự quản lý các vấn đề nội bộ. Tổng giám mục Chính Thống giáo Cyprus trở thành người đại diện chính trị và pháp lý cho cộng đồng Hy Lạp Cyprus, một vai trò sẽ kéo dài đến cả thế kỷ 20. Hệ thống này định hình cấu trúc xã hội theo cộng đồng vẫn còn dấu vết đến ngày nay.

Đời sống kinh tế dưới thời Ottoman có nhiều thăng trầm, với các đợt thu thuế nặng và nạn tham nhũng của quan chức địa phương đôi khi dẫn đến nổi loạn. Tuy nhiên, hai cộng đồng Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus phần lớn sống chung hòa bình, chia sẻ nhiều phong tục, ẩm thực và ngôn ngữ. Tiếng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus và tiếng Hy Lạp Cyprus đều phát triển những đặc điểm phương ngữ riêng biệt trong giai đoạn này.

Thời kỳ thuộc địa Anh 1878-1960

Năm 1878, đế quốc Ottoman chuyển giao quyền quản lý Cyprus cho Anh Quốc thông qua Hiệp ước Cyprus, đổi lại Anh hỗ trợ Ottoman chống lại Nga. Đến năm 1914, khi đế quốc Ottoman tham gia Thế chiến thứ nhất bên phe Đức, Anh chính thức sáp nhập Cyprus và biến đảo thành thuộc địa của Vương quốc Anh năm 1925.

Dưới thời thuộc địa Anh, Cyprus được hiện đại hóa về cơ sở hạ tầng, hệ thống pháp luật và giáo dục. Tiếng Anh trở thành ngôn ngữ chính thức của hành chính. Hệ thống pháp luật dựa trên thông luật Anh được thiết lập, một di sản vẫn ảnh hưởng đến hệ thống tư pháp Cyprus hiện đại. Người Anh cũng thành lập các trường tiếng Anh và mở đường cho thế hệ trí thức Cyprus tiếp xúc với tư tưởng phương Tây.

Phong trào đòi sáp nhập với Hy Lạp (enosis) phát triển mạnh trong nửa đầu thế kỷ 20, đặc biệt sau Thế chiến thứ hai. Tháng 1 năm 1950, Giáo hội Chính Thống Cyprus tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý không chính thức về enosis, kết quả 96% người Hy Lạp Cyprus tham gia ủng hộ. Tuy nhiên, cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus phản đối và đề xuất phương án phân chia đảo (taksim).

Ngày 1 tháng 4 năm 1955, tổ chức EOKA do đại tá Georgios Grivas lãnh đạo phát động chiến dịch vũ trang chống Anh. Cuộc khủng hoảng Cyprus kéo dài bốn năm với 371 binh sĩ Anh thiệt mạng, hàng trăm người Cyprus tử vong và Tổng giám mục Makarios bị lưu đày sang quần đảo Seychelles. Cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus thành lập tổ chức TMT để bảo vệ lợi ích của mình. Áp lực ngoại giao và quân sự cuối cùng buộc các bên ngồi vào bàn đàm phán.

Cộng hòa Cyprus độc lập 1960-1974

Tháng 2 năm 1959, các cuộc đàm phán tại Zürich và London giữa Anh, Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và đại diện hai cộng đồng Cyprus dẫn đến thỏa thuận thành lập Cộng hòa Cyprus độc lập. Ba hiệp ước nền tảng gồm Hiệp ước Thành lập, Hiệp ước Bảo đảm và Hiệp ước Liên minh được ký kết, trong đó Anh giữ lại hai khu căn cứ quân sự có chủ quyền tại Akrotiri và Dhekelia.

Cộng hòa Cyprus chính thức ra đời ngày 16 tháng 8 năm 1960, với Tổng giám mục Makarios III làm tổng thống đầu tiên và Fazıl Küçük làm phó tổng thống đại diện cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus. Hiến pháp năm 1960 thiết lập một hệ thống chia sẻ quyền lực phức tạp giữa hai cộng đồng, với cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus chiếm 30% ghế Quốc hội và có quyền phủ quyết một số quyết định quan trọng.

Cyprus gia nhập Liên Hợp Quốc ngày 20 tháng 9 năm 1960 và Khối Thịnh vượng chung Anh năm 1961. Tuy nhiên, cấu trúc hiến pháp phức tạp nhanh chóng bộc lộ các điểm yếu. Tháng 11 năm 1963, Tổng thống Makarios đề xuất 13 điểm sửa đổi hiến pháp, bị cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus và Thổ Nhĩ Kỳ phản đối. Tháng 12 năm 1963, bạo lực giữa hai cộng đồng bùng nổ, dẫn đến việc các đại diện Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus rút khỏi chính phủ và quốc hội.

Lực lượng gìn giữ hòa bình Liên Hợp Quốc tại Cyprus (UNFICYP) được triển khai tháng 3 năm 1964 và vẫn hoạt động đến nay. Đường giới tuyến xanh chia tách hai cộng đồng được thiết lập từ thời điểm này. Trong suốt thập kỷ 1960, các cuộc đàm phán giữa hai cộng đồng không đạt kết quả đáng kể.

Biến cố 1974 và sự chia cắt đảo

Đầu thập kỷ 1970, căng thẳng giữa Tổng thống Makarios và chính quyền quân sự Hy Lạp ngày càng gia tăng. Tổ chức EOKA-B do Grivas tái thành lập năm 1971 với mục tiêu lật đổ Makarios và thực hiện enosis. Ngày 15 tháng 7 năm 1974, Vệ binh Quốc gia Cyprus do các sĩ quan Hy Lạp chỉ huy đảo chính, lật đổ chính phủ Makarios và đưa Nikos Sampson lên làm tổng thống lâm thời.

Năm ngày sau, ngày 20 tháng 7 năm 1974, Thổ Nhĩ Kỳ phát động cuộc xâm lược Cyprus theo Điều 4 Hiệp ước Bảo đảm 1960, viện cớ bảo vệ cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus. Quân đội Thổ Nhĩ Kỳ chiếm 3% lãnh thổ phía bắc trong làn sóng đầu tiên trước khi lệnh ngừng bắn được tuyên bố. Chính quyền quân sự Hy Lạp sụp đổ và Sampson từ chức.

Đợt tấn công thứ hai diễn ra từ ngày 14 đến 16 tháng 8 năm 1974, mở rộng khu vực Thổ Nhĩ Kỳ kiểm soát lên 37% lãnh thổ đảo. Hậu quả là khoảng 150.000 đến 200.000 người Hy Lạp Cyprus phải rời khỏi miền bắc, trong khi 50.000 đến 60.000 người Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus được di chuyển từ miền nam ra miền bắc trong cuộc trao đổi dân số tạm thời do Liên Hợp Quốc giám sát.

Đường giới tuyến xanh được mở rộng năm 1974 thành vùng đệm Liên Hợp Quốc dài 180km, chia đôi cả thủ đô Nicosia thành hai khu vực. Đây là thủ đô bị chia cắt cuối cùng còn tồn tại ở châu Âu. Năm 1983, cộng đồng Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus đơn phương tuyên bố thành lập Cộng hòa Bắc Cyprus Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng chỉ được Thổ Nhĩ Kỳ công nhận. Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thông qua Nghị quyết 541 năm 1983 tuyên bố động thái này không có giá trị pháp lý.

Cyprus hiện đại và hành trình hội nhập EU

Từ sau năm 1974, Cộng hòa Cyprus tập trung tái thiết kinh tế và xã hội. Hơn một phần ba dân số trở thành người di tản nội địa, mất nhà cửa và sinh kế. Tuy nhiên, dưới sự lãnh đạo của các chính phủ kế tiếp, Cyprus đã phục hồi nhanh chóng nhờ chính sách kinh tế mở, đầu tư vào du lịch, vận tải biển và dịch vụ tài chính. Đến cuối thập kỷ 1980, GDP bình quân đầu người của Cyprus đã vượt nhiều quốc gia châu Âu.

Tháng 7 năm 1990, Cyprus nộp đơn xin gia nhập Cộng đồng châu Âu. Đàm phán gia nhập chính thức bắt đầu năm 1998 và kết thúc năm 2002. Ngày 1 tháng 5 năm 2004, Cyprus trở thành thành viên Liên minh châu Âu cùng chín quốc gia khác trong đợt mở rộng lớn nhất lịch sử EU. Tuy nhiên, do vấn đề chia cắt chưa được giải quyết, luật pháp EU chỉ áp dụng tại khu vực thuộc quyền kiểm soát của Cộng hòa Cyprus.

Năm 2004, kế hoạch thống nhất Annan của Liên Hợp Quốc được đưa ra trưng cầu dân ý, được 65% người Thổ Nhĩ Kỳ Cyprus ủng hộ nhưng bị 76% người Hy Lạp Cyprus bác bỏ. Các vòng đàm phán thống nhất tiếp theo, đặc biệt là tại Crans-Montana năm 2017, cũng không đạt kết quả. Vấn đề Cyprus vẫn là một trong những tranh chấp địa chính trị kéo dài nhất trong khu vực Liên Hợp Quốc.

Cyprus gia nhập khu vực đồng euro ngày 1 tháng 1 năm 2008, thay thế đồng bảng Cyprus đã sử dụng từ thời thuộc địa Anh. Năm 2012-2013, hệ thống ngân hàng Cyprus rơi vào khủng hoảng nghiêm trọng do tiếp xúc với nợ Hy Lạp. Chính phủ phải nhận gói cứu trợ €10 tỷ EURO từ Ủy ban châu Âu, Ngân hàng Trung ương châu Âu và Quỹ Tiền tệ Quốc tế, áp dụng các biện pháp tái cơ cấu mạnh tay với hệ thống ngân hàng. Cyprus đã hồi phục ấn tượng sau khủng hoảng, đạt được mức xếp hạng tín dụng đầu tư trở lại vào năm 2018.

Cyprus trong thập kỷ 2020

Bước vào thập kỷ 2020, Cyprus tiếp tục khẳng định vị thế là một trong những nền kinh tế tăng trưởng nhanh nhất khu vực euro. Tháng 11 năm 2020, chính phủ chấm dứt chương trình đầu tư nhận quốc tịch sau các cuộc điều tra phát hiện gần 53% hộ chiếu được cấp không đúng quy định. Chương trình thường trú nhân theo diện đầu tư trở thành lựa chọn chính cho nhà đầu tư nước ngoài.

Năm 2026, Cyprus đảm nhiệm chức Chủ tịch luân phiên Hội đồng Liên minh châu Âu trong nửa đầu năm, lần thứ hai sau lần đầu vào năm 2012. Đây là cột mốc quan trọng đánh dấu sự trưởng thành của quốc gia trong vai trò thành viên EU. Cuộc bầu cử lập pháp dự kiến diễn ra ngày 24 tháng 5 năm 2026 sẽ định hình bức tranh chính trị Cyprus cho nửa cuối thập kỷ.

Lịch sử hơn 13.000 năm của Cyprus là minh chứng cho khả năng thích nghi và tồn tại của một dân tộc nhỏ tại ngã ba các nền văn minh lớn. Từ thời đồ đá đến thành viên EU hiện đại, hòn đảo này đã chứng kiến nhiều biến động nhưng luôn giữ được bản sắc văn hóa và vị trí chiến lược.

Tìm hiểu thêm thông tin trên website chính phủ tại đây.