Cuộc tấn công quân sự quy mô lớn của Mỹ và Israel vào Iran ngày 28/2/2026 đã khiến Lãnh tụ tối cao Khamenei thiệt mạng, tình huống đang đặt thế giới trước nguy cơ khủng hoảng tị nạn và tác động sâu rộng đến di trú toàn cầu lớn nhất trong lịch sử hiện đại.
Với dân số 90 triệu người (gấp 4 lần Syria thời nội chiến), Iran có thể tạo ra làn sóng di cư vượt xa mọi cuộc xung đột trước đó.
Các chuyên gia từ Viện Cato và Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) cảnh báo rằng nếu chỉ 10% dân số Iran phải di dời, con số này sẽ sánh ngang với các cuộc khủng hoảng tị nạn lớn nhất thế kỷ 21; nếu tỷ lệ lên 25%, tổng số người tị nạn toàn cầu sẽ tăng khoảng 75%.
Tình hình này đang tác động trực tiếp đến chính sách di trú của mọi quốc gia phương Tây và làm thay đổi bức tranh di cư toàn cầu.
Nội dung
Từ leo thang căng thẳng đến chiến tranh toàn diện: dòng thời gian xung đột Iran
Cuộc khủng hoảng hiện tại không bắt đầu đột ngột mà là kết quả của chuỗi leo thang kéo dài gần hai năm. Tháng 4/2024, một cuộc không kích nghi do Israel thực hiện phá hủy tòa lãnh sự Iran tại Damascus, giết chết hai tướng Iran. Iran đáp trả bằng hơn 300 drone và tên lửa nhắm thẳng vào Israel — lần đầu tiên trong lịch sử Iran tấn công trực tiếp lãnh thổ Israel. Đến tháng 10/2024, Iran phóng 180 tên lửa đạn đạo vào Israel, và Israel đáp trả bằng cuộc tấn công lớn nhất từ trước đến nay, phá hủy gần như toàn bộ hệ thống phòng không S-300 do Nga cung cấp cho Iran.
“Cuộc chiến 12 ngày” (13–24/6/2025) đánh dấu bước ngoặt quyết định. Israel mở chiến dịch tấn công bất ngờ quy mô lớn với hơn 200 máy bay chiến đấu thả 330+ quả bom vào khoảng 100 mục tiêu tại Iran, giết chết 30 tướng lĩnh và 9 nhà khoa học hạt nhân trong những phút đầu tiên (“Chiến dịch Red Wedding”).
Iran phản công bằng hơn 550 tên lửa đạn đạo và 1.000+ drone tự sát nhắm vào Israel. Ngày 22/6, Mỹ chính thức tham chiến, tấn công các cơ sở hạt nhân Natanz, Fordow và Isfahan (“Chiến dịch Midnight Hammer”). Cuộc chiến kết thúc bằng lệnh ngừng bắn do Mỹ môi giới ngày 24/6/2025, để lại 610–1.190 người Iran thiệt mạng và hàng chục ngàn người phải di dời.
Giai đoạn cuối năm 2025 chứng kiến hai sự kiện nghiêm trọng song song. Về mặt ngoại giao, tháng 8/2025, Anh, Pháp và Đức kích hoạt cơ chế “snapback” tái áp đặt toàn bộ lệnh trừng phạt của Liên Hợp Quốc lên Iran.
Về mặt nội bộ, ngày 28/12/2025, các cuộc biểu tình lớn nhất kể từ Cách mạng 1979 bùng nổ tại hơn 100 thành phố, xuất phát từ sụp đổ kinh tế và đồng rial mất giá thảm hại. Lực lượng Vệ binh Cách mạng (IRGC) và dân quân Basij đàn áp dã man — ước tính từ 3.117 người chết (số liệu chính phủ Iran) đến hơn 30.000 người (theo Time và các nguồn độc lập), với 51.790+ người bị bắt giữ.
Đỉnh điểm xảy ra ngày 28/2/2026 khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công chung quy mô chưa từng có: Chiến dịch “Epic Fury” (Mỹ) và “Roaring Lion” (Israel). Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ tấn công hơn 1.000 mục tiêu trong 48 giờ; Không quân Israel thả 1.200+ quả bom trải khắp 24/31 tỉnh thành Iran.
Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng cùng Bộ trưởng Quốc phòng, chỉ huy IRGC, và hơn 40 quan chức cấp cao. Tính đến ngày 1/3/2026, Hội Chữ thập đỏ Iran ghi nhận 201 dân thường thiệt mạng và 747 người bị thương — con số đang tăng nhanh. Đặc biệt đau lòng, cuộc không kích của Israel vào trường nữ sinh Shajarah Tayyiba tại Minab khiến 148 người chết.
Iran đang phản công ác liệt, phóng tên lửa và drone vào Israel, Bahrain, Saudi Arabia, Qatar, Kuwait, UAE, Iraq, Jordan và Oman. Iran nhắm vào 27 căn cứ quân sự Mỹ trong khu vực, tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz. Tính đến ngày 2/3/2026, 3 quân nhân Mỹ thiệt mạng, ít nhất 9 người Israel tử vong, và xung đột vẫn đang tiếp diễn với Tổng thống Trump công bố lộ trình chiến tranh 4 tuần.
Nguy cơ khủng hoảng tị nạn vượt xa Syria và Ukraine
Quy mô nhân đạo của cuộc xung đột Iran tiềm ẩn mức độ nghiêm trọng chưa từng có trong lịch sử hiện đại. Trong Cuộc chiến 12 ngày (6/2025), khoảng 7 triệu người phải rời khỏi các trung tâm đô thị Iran, chủ yếu từ Tehran — nơi hơn 12 triệu cư dân cố gắng sơ tán gây tắc nghẽn giao thông tê liệt. Sau cuộc tấn công ngày 28/2/2026, Hội đồng An ninh Quốc gia Iran đã khuyến cáo cư dân Tehran rời thành phố, khởi đầu đợt di dời nội bộ mới với quy mô hàng triệu người.
Thổ Nhĩ Kỳ — quốc gia chia sẻ 560 km biên giới với Iran — đã chuẩn bị trại tị nạn gần biên giới và cân nhắc triển khai lực lượng quân sự để ngăn chặn dòng người tị nạn. Quan chức Thổ Nhĩ Kỳ ước tính chiến tranh toàn diện có thể đẩy lên đến 1 triệu người tị nạn Iran về phía biên giới. Pakistan đã phong tỏa hoàn toàn biên giới với Iran.
So sánh với các cuộc khủng hoảng tị nạn lớn khác cho thấy mức độ tiềm tàng đáng lo ngại:
| Khủng hoảng | Tổng số người phải di dời | Người tị nạn ra nước ngoài | Dân số quốc gia |
|---|---|---|---|
| Sudan (2024) | 14,3 triệu | 2,1 triệu | ~48 triệu |
| Syria (tích lũy) | 13,5 triệu | 5,6 triệu | ~23 triệu |
| Afghanistan | 10,3 triệu | — | ~41 triệu |
| Ukraine (2024) | 8,8 triệu | 5,3 triệu | ~37 triệu |
| Iran (hiện tại) | ~1,6 triệu xin tị nạn | ~26.000 đơn mới/năm (2024) | 90 triệu |
Điểm then chốt là Iran có dân số gấp 4 lần Syria, GDP bình quân đầu người cao hơn, dân số đô thị hóa mạnh hơn, và cộng đồng kiều bào lớn hơn nhiều (4–8 triệu người ở nước ngoài). Điều này có nghĩa người Iran có nhiều nguồn lực và mạng lưới hơn để di cư quốc tế nếu tình hình tiếp tục xấu đi. Kể từ năm 1980, hơn 5,18 triệu người Iran đã đăng ký xin tị nạn hoặc được công nhận là người tị nạn với Liên Hợp Quốc — tương đương cứ 1 trong 15 người Iran hiện sống ở nước ngoài.
Dữ liệu IOM cho năm 2025 ghi nhận 2.636 người di cư Iran đến châu Âu bằng đường biển và đường bộ, tăng 11% so với 2024 (64% đến Ý, 29% đến Hy Lạp). Con số này vẫn còn khiêm tốn, nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng đây chỉ là giai đoạn đầu của một làn sóng có thể tăng theo cấp số nhân.
Mỹ áp lệnh cấm du lịch toàn diện nhất lịch sử đối với Iran
Hoa Kỳ hiện đang thực thi chính sách di trú khắc nghiệt nhất từ trước đến nay đối với công dân Iran, tạo ra một nghịch lý đáng chú ý: quốc gia phát động tấn công quân sự vào Iran đồng thời đóng gần như mọi cánh cửa di trú cho người Iran.
Sắc lệnh Tổng thống 10949 (4/6/2025) áp lệnh cấm toàn diện mọi loại visa — cả di dân lẫn không di dân — đối với Iran và 11 quốc gia khác, có hiệu lực từ 9/6/2025. Đây là lệnh cấm rộng hơn nhiều so với lệnh cấm du lịch gây tranh cãi thời Trump nhiệm kỳ đầu, vì lần này bao gồm cả visa sinh viên (F, M, J) — vốn được miễn trước đó. Sắc lệnh 10998 (16/12/2025) mở rộng lệnh cấm toàn diện lên 19 quốc gia và loại bỏ hầu hết ngoại lệ, kể cả visa đoàn tụ gia đình trực tiếp (IR-1, IR-2, IR-5) — một bước đi chưa từng có tiền lệ.
Nghiêm trọng hơn, Bản ghi nhớ Chính sách USCIS PM-602-0192 (2/12/2025) đóng băng xử lý mọi đơn xin quyền lợi di trú cho bất kỳ ai sinh tại Iran — không chỉ công dân Iran. Điều này có nghĩa ngay cả công dân Canada hoặc Anh sinh tại Iran cũng bị ảnh hưởng.
Cơ quan di trú Mỹ cũng tiến hành rà soát lại tất cả quyền lợi đã phê duyệt cho công dân 19 quốc gia bị cấm nhập cảnh sau ngày 20/1/2021, bao gồm thẻ xanh và thậm chí có thể cả quyết định nhập tịch. Có báo cáo về việc người Iran bị kéo ra khỏi buổi lễ tuyên thệ nhập tịch. Ngoài ra, mọi đơn xin tị nạn (Form I-589) đều bị tạm dừng xử lý bất kể quốc tịch.
Đáng chú ý, Iran không được chỉ định Quy chế Bảo vệ Tạm thời (TPS) mặc dù đang chịu tấn công quân sự trực tiếp từ chính Mỹ. Viện Niskanen lập luận rằng Iran “chính xác là loại tình huống mà TPS được thiết kế để đối phó”, nhưng chính quyền Trump không có dấu hiệu sẽ cấp TPS — thực tế còn đang chấm dứt TPS cho nhiều quốc gia khác. Hơn 40.000 người Iran bị ảnh hưởng trực tiếp bởi lệnh cấm; số visa Iran được cấp giảm từ ~25.000/năm dưới thời Biden xuống dưới 7.000/năm.
Châu Âu, Canada và Úc đang siết chặt chính sách di trú ra sao
Canada từng là điểm sáng với Chính sách Công cộng Tạm thời dành cho công dân Iran (cấp giấy phép lao động mở và ưu tiên xử lý), được triển khai từ tháng 2/2023 sau vụ Mahsa Amini. Tuy nhiên, chính sách này hết hạn đúng ngày 28/2/2026 — trùng khớp đáng ngại với ngày Mỹ-Israel tấn công Iran — và chưa có chương trình thay thế.
Canada ghi nhận 6.777 đơn xin tị nạn từ người Iran năm 2024 với tỷ lệ chấp thuận cực cao 99,4%. Ngày 19/12/2025, Canada đã bỏ thời hạn chờ 12 tháng cho đánh giá rủi ro trước khi trục xuất (PRRA) đối với người Iran có quyết định tị nạn bị từ chối, thừa nhận “điều kiện nhân quyền đã xấu đi” sau cuộc chiến tháng 6/2025.
Vương quốc Anh là điểm đến tị nạn hàng đầu châu Âu cho người Iran với 8.099 đơn năm 2024 — nhiều hơn bất kỳ quốc tịch nào. Tuy nhiên, tỷ lệ chấp thuận đang giảm đáng kể từ 67% (2024) xuống 58% (2025), dù tình hình Iran ngày càng tồi tệ.
Amnesty International chỉ trích rằng “Iran đang được đối xử như thể đang trở nên an toàn hơn.” Đặc biệt nghiêm trọng, Anh đã đình chỉ chương trình đoàn tụ gia đình người tị nạn từ tháng 9/2025 và tuyên bố người tị nạn phải chờ 20 năm (tăng từ 5 năm) mới được xin thường trú — một mô hình được lấy cảm hứng từ chính sách cứng rắn của Đan Mạch.
Liên minh Châu Âu đang triển khai Hiệp ước Di cư và Tị nạn mới (hạn chót tháng 6/2026) với các cơ chế đoàn kết và thủ tục sàng lọc biên giới chặt chẽ hơn.
Tuy nhiên, Chỉ thị Bảo vệ Tạm thời (được kích hoạt cho Ukraine) chưa được áp dụng cho người Iran. Đức — nơi nhận 5.230 đơn tị nạn Iran năm 2024 — đã giảm một nửa tổng số đơn tị nạn năm 2025 và đình chỉ đoàn tụ gia đình cho người được bảo vệ phụ trợ trong 2 năm. Thụy Điển yêu cầu người xin tị nạn phải sống trong cơ sở giam giữ của nhà nước và tăng thời gian cư trú để nhập tịch lên 8 năm.
Úc ghi nhận Iran là quốc tịch xin tị nạn hàng đầu năm 2023 với 4.400 đơn. Đại sứ quán Úc tại Tehran không xử lý đơn xin visa, và cơ quan tị nạn Úc đang kêu gọi chính phủ đưa người tị nạn Iran có visa nhân đạo XB vào kế hoạch sơ tán. Tuy nhiên, Human Rights Watch đánh giá rằng chính phủ Úc “mở rộng các chính sách lạm dụng đối với người tị nạn và di cư trong năm 2025.”
Golden Visa và đầu tư định cư: Cánh cửa hẹp cho người Iran
Đối với người Iran giàu có muốn tìm kiếm quyền cư trú hoặc quốc tịch thông qua đầu tư, bức tranh vừa có cơ hội vừa đầy thách thức. Lệnh trừng phạt quốc tế (bao gồm snapback của LHQ tháng 9/2025 và trừng phạt tự chủ của EU/Anh), FATF đưa Iran vào danh sách đen từ tháng 10/2024, và việc Iran bị cắt khỏi hệ thống SWIFT khiến việc chuyển tiền đầu tư trở nên cực kỳ khó khăn. Người Iran phải chuyển vốn qua ngân hàng trung gian tại UAE hoặc Thổ Nhĩ Kỳ, chịu chi phí thẩm định nâng cao gấp 3–4 lần mức bình thường.
Bốn chương trình dễ tiếp cận nhất cho người Iran hiện nay:
- Thổ Nhĩ Kỳ (CBI): Đầu tư bất động sản từ 400.000 USD. Không hạn chế quốc tịch Iran. Người Iran đã mua 35.573 bất động sản tại Thổ Nhĩ Kỳ (đứng thứ hai sau Nga). Hộ chiếu Thổ Nhĩ Kỳ mở đường cho visa đầu tư E-2 vào Mỹ — điều không thể với hộ chiếu Iran.
- UAE Golden Visa: Visa 10 năm với đầu tư bất động sản từ 545.000 USD. Không cấm quốc tịch Iran; cộng đồng kiều bào Iran lớn sẵn có.
- Hy Lạp Golden Visa: Đầu tư từ 250.000–800.000 EUR tùy khu vực. Giấy phép cấp cho người Iran tăng 52,5% lên 816 trong năm 2025 — nguồn thị trường cho rằng “bất ổn và căng thẳng liên tục” là động lực chính. Chương trình này cung cấp quyền tiếp cận Schengen.
- Dominica (CBI): Từ 200.000 USD quyên góp. Mở lại cho người Iran năm 2023 nhưng yêu cầu phải sống ngoài Iran trên 10 năm và phí thẩm định 25.000 USD (so với 7.500 USD tiêu chuẩn).
Ngược lại, nhiều chương trình đóng cửa hoàn toàn với người Iran: St. Kitts & Nevis (cấm tuyệt đối), St. Lucia (cấm từ 2/2023), Malta (cấm cả CBI và RBI), Grenada (hạn chế từ 4/2024). Tây Ban Nha đã xóa bỏ hoàn toàn Golden Visa từ tháng 4/2025. Bồ Đào Nha — chương trình được xếp hạng #1 ngành — về lý thuyết vẫn mở cho người Iran nhưng “gần như không khả thi” sau khi loại bỏ lựa chọn bất động sản (10/2023) và Quốc hội phê duyệt kéo dài thời hạn nhập tịch từ 5 lên 10 năm (10/2025).
Xu hướng nổi bật năm 2025–2026 là sự dịch chuyển mạnh sang Hy Lạp (tổng giấy phép Golden Visa tăng 95% trong 2025) và sự xuất hiện của các chương trình mới tại Ai Cập, Jordan, Nauru, São Tomé và Príncipe — dù hầu hết chưa được kiểm chứng cho người Iran. Ngành đầu tư di trú toàn cầu đang tập trung tại Dubai như một “trung tâm chiến lược”, với hàng trăm công ty tư vấn phục vụ khách hàng Trung Đông.
Kịch bản tương lai và những gì cần theo dõi
Tình hình tại Iran đang thay đổi theo giờ. Tổng thống Trump đã công bố lộ trình chiến tranh 4 tuần, trong khi Iran tuyên bố 40 ngày quốc tang cho Khamenei và thành lập Hội đồng Lãnh đạo tạm thời. Eo biển Hormuz — nơi 20% nguồn cung dầu thế giới đi qua — bị Iran tuyên bố đóng cửa, đẩy giá dầu và vàng tăng vọt, thị trường chứng khoán toàn cầu lao dốc.
Về di trú, ba kịch bản chính đang được các tổ chức quốc tế theo dõi.
- Kịch bản 1 (lạc quan): ngừng bắn trong vài tuần, di dời nội bộ quy mô lớn nhưng hạn chế dòng người ra nước ngoài — tương tự giai đoạn sau Cuộc chiến 12 ngày.
- Kịch bản 2 (cơ sở): xung đột kéo dài, 2–5 triệu người phải di dời, áp lực lớn lên Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và các nước vùng Vịnh, buộc EU kích hoạt Chỉ thị Bảo vệ Tạm thời cho người Iran.
- Kịch bản 3 (bi quan): chiến tranh toàn diện lan rộng, sụp đổ nhà nước Iran, 10–20 triệu người di dời — tạo ra cuộc khủng hoảng tị nạn vượt xa Syria, Afghanistan và Ukraine cộng lại.
Bất kể kịch bản nào xảy ra, một số xu hướng di trú đã rõ ràng. Đơn xin tị nạn từ Iran sẽ tăng mạnh tại Anh (hiện đã đứng đầu châu Âu), Canada và Đức. Nhu cầu Golden Visa tại Hy Lạp, Thổ Nhĩ Kỳ và UAE từ người Iran sẽ tiếp tục tăng — Hy Lạp đã ghi nhận mức tăng 52,5% chỉ trong năm 2025.
Và nghịch lý lớn nhất vẫn là: quốc gia tấn công Iran (Mỹ) lại áp lệnh cấm di trú khắc nghiệt nhất đối với người Iran, trong khi không cung cấp TPS hay bất kỳ hình thức bảo vệ tạm thời nào.
Kết luận: bước ngoặt lịch sử cho di trú toàn cầu
Cuộc xung đột tại Iran đang viết lại bản đồ di trú thế giới theo cách chưa từng có. Ba điểm then chốt cần nắm bắt:
Thứ nhất, quy mô tiềm tàng của khủng hoảng tị nạn Iran vượt xa mọi tiền lệ do dân số 90 triệu và cộng đồng kiều bào toàn cầu hóa cao. Thứ hai, chính sách di trú phương Tây đang trong xu hướng siết chặt toàn diện — từ lệnh cấm tuyệt đối của Mỹ đến cải cách 20 năm chờ thường trú của Anh — tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa nhu cầu nhân đạo và khả năng tiếp nhận.
Thứ ba, con đường đầu tư định cư vẫn mở nhưng ngày càng hẹp và đắt đỏ hơn cho người Iran, với Thổ Nhĩ Kỳ, UAE và Hy Lạp là ba lựa chọn khả thi nhất. Đây là cuộc khủng hoảng đang diễn biến theo thời gian thực — mọi dữ liệu và chính sách có thể thay đổi trong vài ngày tới khi chiến sự tiếp tục leo thang.
