Hoa Kỳ

Hợp Chúng Quốc Hoa Kỳ (United States of America), thường gọi là Hoa Kỳ hoặc USA, là một quốc gia cộng hòa liên bang gồm 50 bang, Đặc khu Columbia và 5 lãnh thổ hải ngoại. Quốc gia này có diện tích 9,83 triệu km² (lớn thứ 3 thế giới sau Nga và Canada), trải dài từ Đại Tây Dương đến Thái Bình Dương, giáp Canada ở phía Bắc và Mexico ở phía Nam.

Theo số liệu Ngân hàng Thế giới năm 2024, dân số Hoa Kỳ đạt 340.110.988 người, đứng thứ 3 thế giới sau Trung Quốc và Ấn Độ. Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) danh nghĩa năm 2024 đạt 29,18 nghìn tỷ USD, lớn nhất thế giới và chiếm khoảng 27,5% nền kinh tế toàn cầu. GDP bình quân đầu người đạt 66.682 USD, thuộc nhóm cao nhất trong các nền kinh tế lớn.

Là một trong 5 thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, đồng thời là quốc gia sáng lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), Hoa Kỳ giữ vai trò siêu cường toàn cầu duy nhất sau Chiến tranh Lạnh. Đồng đô la Mỹ (USD) là đồng tiền dự trữ quốc tế chính, chi phối thương mại và tài chính toàn cầu. Sức mạnh quân sự, công nghệ, văn hóa và giáo dục của quốc gia này tiếp tục dẫn đầu thế giới.

Đối với Việt Nam, Hoa Kỳ là đối tác thương mại lớn thứ hai sau Trung Quốc, với kim ngạch hàng hóa và dịch vụ song phương đạt 155,1 tỷ USD năm 2024. Hai nước nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện vào tháng 9/2023. Cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ đạt khoảng 2,3 triệu người, là cộng đồng lớn nhất ở nước ngoài và là nhóm dân tộc gốc Á lớn thứ tư tại quốc gia này.

Lịch sử

Lịch sử quốc gia này trải dài từ giai đoạn thuộc địa Anh thế kỷ 17 đến vị thế siêu cường toàn cầu thế kỷ 21. Bài viết chi tiết tại Lịch sử Hoa Kỳ.

Lập quốc và mở rộng lãnh thổ

Người Anh thiết lập thuộc địa Jamestown tại Virginia năm 1607, mở đầu cho 13 thuộc địa dọc bờ Đông Bắc Mỹ. Sau khi Anh quốc áp đặt thuế nặng và hạn chế thương mại, các thuộc địa nổi dậy. Tuyên ngôn Độc lập được Quốc hội Lục địa thông qua ngày 04/07/1776, đặt nền móng cho nền cộng hòa mới.

Chiến tranh Cách mạng Mỹ (1775-1783) kết thúc với thắng lợi của lực lượng thuộc địa dưới sự chỉ huy của George Washington. Hiến pháp năm 1787 thiết lập hệ thống liên bang cùng nguyên tắc tam quyền phân lập, và Đạo luật Quyền dân sự (Bill of Rights) bổ sung 10 sửa đổi đầu tiên năm 1791. Suốt thế kỷ 19, quốc gia mở rộng về phía Tây qua việc mua Louisiana từ Pháp năm 1803, sáp nhập Texas, và chiến tranh với Mexico.

Mâu thuẫn giữa các bang miền Bắc công nghiệp và miền Nam nông nghiệp dựa trên chế độ nô lệ dẫn đến Nội chiến (1861-1865). Tổng thống Abraham Lincoln lãnh đạo Liên bang giành thắng lợi, bãi bỏ chế độ nô lệ qua Tu chính án thứ 13. Giai đoạn Tái thiết sau nội chiến và làn sóng nhập cư từ châu Âu thúc đẩy công nghiệp hóa mạnh mẽ cuối thế kỷ 19.

Vươn lên siêu cường

Đầu thế kỷ 20, quốc gia trở thành cường quốc kinh tế hàng đầu sau Cuộc Cách mạng Công nghiệp lần thứ hai. Tham chiến trong Thế chiến I (1917-1918) khẳng định vai trò toàn cầu, nhưng cuộc Đại Suy thoái 1929-1939 gây khủng hoảng sâu sắc. Tổng thống Franklin D. Roosevelt triển khai chính sách New Deal nhằm phục hồi kinh tế.

Cuộc tấn công Trân Châu Cảng tháng 12/1941 đưa quốc gia vào Thế chiến II. Vai trò trong việc đánh bại phe Trục, cùng việc phát triển vũ khí hạt nhân, biến nước này thành 1 trong 2 siêu cường thế giới. Suốt Chiến tranh Lạnh (1947-1991), Hoa Kỳ đối đầu Liên Xô qua chiến tranh ủy nhiệm tại Triều Tiên, Việt Nam, và cuộc chạy đua vũ trang-không gian.

Phong trào Dân quyền những năm 1950-1960 dưới sự lãnh đạo của Martin Luther King Jr. đã xóa bỏ phân biệt chủng tộc về mặt pháp lý. Đạo luật Quyền Bầu cử năm 1965 đảm bảo quyền cho người Mỹ gốc Phi. Cuộc khủng hoảng Watergate buộc Tổng thống Richard Nixon từ chức năm 1974, củng cố nguyên tắc kiểm soát quyền lực hành pháp.

Thời hiện đại từ 1991 đến nay

Sự sụp đổ của Liên Xô năm 1991 để lại Hoa Kỳ là siêu cường duy nhất. Vụ tấn công khủng bố ngày 11/09/2001 mở ra “Cuộc chiến chống Khủng bố” với các chiến dịch quân sự tại Afghanistan (2001-2021) và Iraq (2003-2011). Khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 bắt nguồn từ thị trường nhà đất quốc gia này.

Barack Obama trở thành tổng thống người Mỹ gốc Phi đầu tiên năm 2009. Donald Trump đắc cử năm 2016 và tái đắc cử năm 2024, theo đuổi chính sách “America First” với tái cấu trúc thương mại, kiểm soát biên giới và đàm phán lại các hiệp định quốc tế. Joe Biden giữ vị trí Tổng thống từ 2021 đến 2025, tập trung khôi phục liên minh truyền thống và thúc đẩy Đạo luật CHIPS hỗ trợ ngành bán dẫn.

Địa lý

Diện tích và vị trí địa lý đa dạng tạo nên một trong những hệ sinh thái phong phú nhất thế giới. Bài viết chi tiết tại Địa lý Hoa Kỳ.

Vị trí và diện tích

Quốc gia này có tổng diện tích 9,83 triệu km², bao gồm 48 bang lục địa liền kề, bang Alaska ở Tây Bắc lục địa Bắc Mỹ và bang Hawaii giữa Thái Bình Dương. Phần lục địa giáp Canada ở phía Bắc (đường biên giới dài 8.891 km, dài nhất thế giới giữa hai quốc gia), Mexico ở phía Nam (3.145 km), Đại Tây Dương ở phía Đông và Thái Bình Dương ở phía Tây.

Ngoài 50 bang chính, lãnh thổ bao gồm Đặc khu Columbia (thủ đô Washington D.C.) và 5 lãnh thổ hải ngoại có người ở: Puerto Rico, Guam, Quần đảo Virgin thuộc Hoa Kỳ, Samoa thuộc Hoa Kỳ, và Quần đảo Bắc Mariana. Bờ biển trải dài 19.924 km, lớn nhất thế giới.

Bốn vùng địa lý chính

Cục Thống kê Dân số chia quốc gia thành 4 vùng địa lý: Đông Bắc (Northeast), Trung Tây (Midwest), Nam (South) và Tây (West). Đông Bắc là trung tâm tài chính-giáo dục với New York, Boston, Philadelphia. Trung Tây là vùng nông nghiệp và công nghiệp truyền thống với Chicago, Detroit. Vùng Nam phát triển mạnh về dầu khí, công nghệ với Houston, Atlanta, Miami. Vùng Tây bao gồm bờ Tây công nghệ với California, Washington và vùng núi Rocky.

Địa hình và khí hậu

Địa hình đa dạng từ dãy Appalachian phía Đông, đồng bằng Mississippi rộng lớn ở giữa, đến dãy Rocky hùng vĩ phía Tây và sa mạc Death Valley. Sông Mississippi-Missouri là hệ thống sông lớn thứ 4 thế giới về chiều dài (6.275 km), đóng vai trò trọng yếu trong vận tải nông sản. Hệ thống Ngũ Đại Hồ chứa 21% lượng nước ngọt bề mặt toàn cầu.

Khí hậu trải rộng qua nhiều đới: từ Bắc Cực ở Alaska, ôn đới lục địa ở Trung Tây, cận nhiệt đới ẩm ở Đông Nam, đến nhiệt đới ở Hawaii và Florida, và Địa Trung Hải ở California. Sự đa dạng này tạo điều kiện cho nền nông nghiệp lớn nhất thế giới về giá trị xuất khẩu, đồng thời cũng đối mặt với thiên tai như bão Đại Tây Dương, lốc xoáy Trung Tây và động đất bờ Tây.

Chính trị

Hệ thống chính trị dựa trên Hiến pháp năm 1787, văn bản hiến pháp thành văn lâu đời nhất còn hiệu lực trên thế giới. Bài viết chi tiết tại Chính trị Hoa Kỳ.

Hiến pháp và tam quyền phân lập

Hiến pháp ban hành ngày 17/09/1787 thiết lập cộng hòa liên bang với 3 nhánh quyền lực độc lập: lập pháp (Quốc hội), hành pháp (Tổng thống) và tư pháp (Tòa án Tối cao). Nguyên tắc “kiểm soát và cân bằng” (checks and balances) đảm bảo không nhánh nào có thể độc quyền hóa quyền lực. Đến nay, Hiến pháp đã được sửa đổi 27 lần, trong đó 10 sửa đổi đầu tiên tạo thành Đạo luật Quyền dân sự.

Chính phủ liên bang

Tổng thống là người đứng đầu nhà nước và chính phủ, được bầu gián tiếp qua hệ thống Đại cử tri đoàn (Electoral College) với 538 phiếu. Nhiệm kỳ 4 năm, tối đa 2 nhiệm kỳ theo Tu chính án 22. Tổng thống đương nhiệm là Donald Trump (nhiệm kỳ 2), nhậm chức ngày 20/01/2025. Quyền hạn bao gồm chỉ huy quân đội tối cao, bổ nhiệm Bộ trưởng và thẩm phán liên bang, ký ban hành hoặc phủ quyết luật.

Quốc hội (Congress) lưỡng viện gồm Thượng viện (Senate) với 100 thượng nghị sĩ (2 mỗi bang, nhiệm kỳ 6 năm) và Hạ viện (House of Representatives) với 435 hạ nghị sĩ phân bổ theo dân số bang (nhiệm kỳ 2 năm). Tòa án Tối cao gồm 9 thẩm phán được Tổng thống bổ nhiệm trọn đời, có thẩm quyền giải thích Hiến pháp và phán quyết tính hợp hiến của luật.

Hệ thống lưỡng đảng

Đời sống chính trị xoay quanh hai đảng lớn: Đảng Dân chủ (Democratic Party, thành lập 1828) đại diện cho khuynh hướng tự do, chính phủ liên bang mạnh, an sinh xã hội mở rộng; và Đảng Cộng hòa (Republican Party, thành lập 1854) ủng hộ thị trường tự do, giảm vai trò chính phủ liên bang, bảo thủ về giá trị xã hội. Các đảng nhỏ như Đảng Tự do (Libertarian), Đảng Xanh (Green) tồn tại nhưng không có ảnh hưởng đáng kể ở cấp liên bang.

Kinh tế

Hoa Kỳ duy trì vị trí nền kinh tế lớn nhất thế giới về quy mô danh nghĩa từ năm 1894. Bài viết chi tiết tại Kinh tế Hoa Kỳ.

Quy mô và tăng trưởng

Theo Ngân hàng Thế giới, GDP danh nghĩa năm 2024 đạt 29,18 nghìn tỷ USD, chiếm 27,49% kinh tế toàn cầu. Tốc độ tăng trưởng GDP năm 2024 đạt 2,8%, vượt mức trung bình các nền kinh tế phát triển. GDP bình quân đầu người danh nghĩa đạt 66.682 USD năm 2024, và 75.491 USD theo sức mua tương đương (PPP). So với mức trung bình toàn cầu, GDP bình quân đầu người của quốc gia này cao gấp 5,28 lần.

Cơ cấu các ngành kinh tế

Ngành dịch vụ chiếm khoảng 77,6% GDP, với các phân ngành chủ chốt gồm tài chính-bảo hiểm, bất động sản, dịch vụ y tế, công nghệ thông tin và bán lẻ. Ngành công nghiệp chiếm khoảng 17,9%, bao gồm sản xuất ô tô, máy bay, hóa chất, dầu khí và bán dẫn. Nông nghiệp chỉ chiếm 1% GDP nhưng giữ vị trí xuất khẩu nông sản hàng đầu thế giới về giá trị, đặc biệt là đậu tương, ngô và thịt bò.

Vị thế toàn cầu

Đồng USD chiếm khoảng 58% dự trữ ngoại hối toàn cầu theo dữ liệu IMF COFER, là đồng tiền chính trong thanh toán dầu mỏ (petrodollar) và thương mại quốc tế. Phố Wall (Wall Street) là trung tâm tài chính lớn nhất thế giới với 2 sàn giao dịch chứng khoán hàng đầu NYSE và NASDAQ. Các công ty công nghệ Mỹ như Apple, Microsoft, Alphabet, Amazon, Meta, Nvidia thống trị giá trị vốn hóa toàn cầu.

Quốc gia này là nhà sản xuất dầu thô lớn nhất thế giới từ năm 2018 với sản lượng trên 13 triệu thùng/ngày, đồng thời là nhà xuất khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) hàng đầu. Ngành công nghệ tập trung tại Thung lũng Silicon (San Francisco Bay Area) dẫn đầu các lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, điện toán đám mây, bán dẫn và công nghệ sinh học, tạo ra phần lớn các đột phá công nghệ toàn cầu hai thập kỷ qua.

Nhân khẩu học

Quốc gia này là một trong những xã hội đa dạng nhất thế giới với người nhập cư từ mọi châu lục. Bài viết chi tiết tại Nhân khẩu học Hoa Kỳ.

Tổng dân số và phân bố

Năm 2024, dân số đạt 340.110.988 người theo Ngân hàng Thế giới, đứng thứ 3 toàn cầu sau Trung Quốc và Ấn Độ. Tốc độ tăng dân số đạt 1,0%/năm, được duy trì chủ yếu nhờ nhập cư (1,23 triệu người nhập cư ròng năm 2025). Mật độ dân số trung bình 36 người/km², thuộc nhóm thấp ở các nước phát triển.

Dân số tập trung tại các đô thị lớn: vùng đô thị New York (19,5 triệu), Los Angeles (12,8 triệu), Chicago (9,4 triệu), Dallas-Fort Worth (8,1 triệu) và Houston (7,5 triệu). 83% dân số sống tại khu vực đô thị. Bang đông dân nhất là California (39 triệu), tiếp theo Texas (30 triệu), Florida (22 triệu) và New York (19 triệu).

Cơ cấu chủng tộc và sắc tộc

Cục Thống kê Dân số phân loại dân cư theo chủng tộc và nguồn gốc dân tộc riêng biệt. Khoảng 58,9% dân số là người Da trắng không gốc Hispanic, 19,1% là người gốc Hispanic hoặc Latino, 13,6% là người Mỹ gốc Phi, 6,3% là người Mỹ gốc Á và phần còn lại bao gồm người Mỹ bản địa, người Hawaii bản địa và đảo Thái Bình Dương cùng các nhóm hỗn hợp.

Cộng đồng Hispanic là nhóm sắc tộc thiểu số lớn nhất và tăng nhanh nhất, dự kiến chiếm 28% dân số năm 2060. Người Mỹ gốc Á tăng trưởng nhanh nhất theo phần trăm, với các nhóm lớn gồm Trung Quốc, Ấn Độ, Philippines, Việt Nam và Hàn Quốc. Người Mỹ gốc Việt là nhóm dân tộc gốc Á lớn thứ tư trong cộng đồng người Mỹ gốc Á.

Xu hướng dân số

Tuổi trung vị của dân số đạt 38,9 năm 2024, phản ánh xu hướng già hóa chung của các xã hội phát triển. Tỷ suất sinh giảm xuống còn 1,62 con/phụ nữ năm 2023, dưới ngưỡng thay thế dân số 2,1. Tuổi thọ trung bình đạt 79 năm. Nhập cư tiếp tục là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng dân số, đặc biệt trong nhóm lao động trẻ.

Văn hóa

Văn hóa là sự pha trộn độc đáo của truyền thống nhập cư từ khắp thế giới với những giá trị riêng được định hình qua hơn 2 thế kỷ. Bài viết chi tiết tại Văn hóa Hoa Kỳ.

Nền văn hóa “nồi nấu chảy”

Khái niệm “melting pot” (nồi nấu chảy) mô tả cách văn hóa từ nhiều nguồn gốc nhập cư hòa quyện thành bản sắc dân tộc chung. Tiếng Anh là ngôn ngữ thực tế (de facto) của liên bang nhưng không có ngôn ngữ chính thức ở cấp liên bang. Tiếng Tây Ban Nha là ngôn ngữ thứ hai phổ biến nhất với 43 triệu người sử dụng. Tự do tôn giáo được bảo đảm bởi Tu chính án thứ nhất, với Kitô giáo chiếm khoảng 63% dân số, không tôn giáo 28%, và các tôn giáo khác (Do Thái, Hồi giáo, Phật giáo, Hindu) chiếm phần còn lại.

Giải trí và ảnh hưởng toàn cầu

Hollywood là kinh đô điện ảnh thế giới với các hãng phim lớn như Disney, Warner Bros, Universal và Paramount sản xuất phần lớn phim bom tấn quốc tế. Các nền tảng phát trực tuyến Netflix, Disney+, Amazon Prime Video, Hulu và Apple TV+ chiếm lĩnh thị trường giải trí toàn cầu. Âm nhạc Mỹ từ jazz, blues, rock and roll đến hip-hop, country và pop định hình văn hóa đại chúng thế giới.

Thể thao chuyên nghiệp đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội. Bốn giải đấu lớn (Big Four) gồm bóng bầu dục NFL, bóng rổ NBA, bóng chày MLB và khúc côn cầu trên băng NHL có doanh thu hàng năm vượt 50 tỷ USD. Sự kiện Super Bowl của NFL là chương trình truyền hình được xem nhiều nhất trong năm tại quốc gia này.

Giá trị cốt lõi

“Giấc mơ Mỹ” (American Dream) là khái niệm trung tâm trong văn hóa, đề cao niềm tin rằng mỗi cá nhân, không phân biệt xuất thân, đều có cơ hội thành công thông qua nỗ lực bản thân. Chủ nghĩa cá nhân (individualism), tinh thần khởi nghiệp, tự do ngôn luận, tự do tôn giáo và quyền sở hữu tư nhân là những trụ cột giá trị. Nền kinh tế tư bản tự do với vai trò chính phủ liên bang giới hạn so với các nước châu Âu là đặc trưng.

Giáo dục

Hệ thống giáo dục được phân quyền giữa liên bang, các bang và chính quyền địa phương. Bài viết chi tiết tại Giáo dục Hoa Kỳ.

Hệ thống K-12 và đại học

Giáo dục phổ thông K-12 (Kindergarten đến lớp 12) bắt buộc và miễn phí tại các trường công lập, được tài trợ chủ yếu từ thuế bất động sản địa phương. Hệ thống bao gồm trường công, trường tư, trường charter và homeschooling. Mỗi bang tự xây dựng chương trình giảng dạy, dẫn đến chất lượng giáo dục K-12 chênh lệch lớn giữa các bang.

Giáo dục đại học bao gồm gần 4.000 cơ sở đào tạo, từ community college 2 năm đến đại học nghiên cứu 4 năm, các trường sau đại học chuyên sâu. Học phí dao động mạnh: trường công cho cư dân bang khoảng 11.000 USD/năm, trường tư hàng đầu lên đến 60.000-80.000 USD/năm chưa kể chi phí sinh hoạt.

Ivy League và xếp hạng toàn cầu

Ivy League là nhóm 8 đại học tư thục danh giá ở Đông Bắc gồm Harvard, Yale, Princeton, Columbia, Cornell, Brown, Dartmouth và University of Pennsylvania. Cùng với các trường nghiên cứu công nghệ hàng đầu như Massachusetts Institute of Technology (MIT), Stanford, California Institute of Technology (Caltech), các đại học tại quốc gia này thường xuyên thống trị bảng xếp hạng QS World University Rankings và Times Higher Education. Hơn 50% trường đại học top 50 thế giới có trụ sở tại đây.

Y tế

Hệ thống y tế là một trong những hệ thống tiên tiến nhất thế giới về công nghệ và nghiên cứu, nhưng cũng đắt đỏ và phức tạp nhất. Bài viết chi tiết tại Y tế Hoa Kỳ.

Hệ thống tư nhân và bảo hiểm

Không có chế độ chăm sóc y tế toàn dân ở cấp liên bang. Phần lớn dân số phụ thuộc vào bảo hiểm y tế tư nhân do người sử dụng lao động cung cấp hoặc tự mua. Ba chương trình công lập chính gồm: Medicare cho người trên 65 tuổi và người khuyết tật, Medicaid cho người có thu nhập thấp, và Đạo luật Chăm sóc Sức khỏe Hợp túi tiền (ACA, còn gọi là Obamacare) hỗ trợ trợ cấp cho tầng lớp trung lưu.

Tính đến năm 2023, khoảng 92% dân số có bảo hiểm y tế, để lại khoảng 26 triệu người không bảo hiểm. Chi phí y tế trung bình hàng năm cho hộ gia đình có bảo hiểm qua người sử dụng lao động vượt 23.000 USD, trong đó người lao động đóng góp khoảng 6.500 USD và phần còn lại do công ty chi trả.

Chất lượng và chi phí

Quốc gia này chi tiêu y tế cao nhất thế giới với khoảng 17,8% GDP (so với trung bình 9,9% OECD), tương đương 4,9 nghìn tỷ USD năm 2023. Các bệnh viện hàng đầu thế giới như Mayo Clinic, Cleveland Clinic, Johns Hopkins Hospital, Massachusetts General Hospital thu hút bệnh nhân quốc tế. Hệ thống nghiên cứu y sinh dẫn đầu toàn cầu với các viện như National Institutes of Health (NIH) và Centers for Disease Control and Prevention (CDC).

Hệ thống pháp luật

Pháp luật dựa trên truyền thống Thông luật (Common Law) của Anh, kết hợp với Hiến pháp liên bang là luật cao nhất. Bài viết chi tiết tại Hệ thống pháp luật Hoa Kỳ.

Thông luật và hai cấp tòa án

Hệ thống pháp luật song song giữa liên bang và bang. Mỗi bang có hệ thống tòa án, hiến pháp và bộ luật riêng. Tòa án liên bang xét xử các vụ liên quan đến luật liên bang, tranh chấp giữa các bang, hoặc giữa công dân các bang khác nhau. Tòa án bang xét xử phần lớn các vụ dân sự và hình sự thông thường.

Tòa án liên bang có 3 cấp: tòa quận (94 tòa District Court), tòa phúc thẩm (13 tòa Circuit Court of Appeals) và Tòa án Tối cao đứng đầu hệ thống. Tòa án Tối cao gồm 9 thẩm phán được bổ nhiệm trọn đời và xét xử khoảng 80 vụ mỗi năm với tính chất tạo tiền lệ pháp lý.

Hiến pháp và 27 sửa đổi

Hiến pháp năm 1787 cùng 27 Tu chính án đã được phê chuẩn là luật tối cao của đất nước. 10 Tu chính án đầu tiên (Đạo luật Quyền dân sự, năm 1791) bảo đảm các quyền cơ bản như tự do ngôn luận, tôn giáo, hội họp, mang vũ khí, được xét xử công bằng. Các Tu chính án quan trọng sau đó gồm Tu chính án 13 bãi bỏ chế độ nô lệ, Tu chính án 19 trao quyền bầu cử cho phụ nữ, Tu chính án 22 giới hạn nhiệm kỳ Tổng thống.

Hệ thống tài chính

Quốc gia này là trung tâm tài chính toàn cầu, nơi đặt trụ sở của hai sàn giao dịch chứng khoán lớn nhất thế giới. Bài viết chi tiết tại Hệ thống tài chính Hoa Kỳ.

Phố Wall và 12 Ngân hàng Dự trữ Liên bang

Phố Wall ở khu Manhattan, New York là biểu tượng tài chính toàn cầu, nơi tập trung trụ sở các ngân hàng đầu tư lớn như JPMorgan Chase, Goldman Sachs, Morgan Stanley, Bank of America. Sàn giao dịch chứng khoán New York (NYSE) có vốn hóa thị trường khoảng 28 nghìn tỷ USD và NASDAQ có khoảng 24 nghìn tỷ USD, vượt xa tổng vốn hóa các sàn lớn nhất châu Âu và châu Á cộng lại.

Cục Dự trữ Liên bang (Federal Reserve, hay Fed) là ngân hàng trung ương, hoạt động qua 12 Ngân hàng Dự trữ Liên bang khu vực và Hội đồng Thống đốc tại Washington D.C. Fed thiết lập lãi suất chuẩn (federal funds rate), điều tiết hệ thống ngân hàng và in tiền USD. Quyết định lãi suất của Fed ảnh hưởng trực tiếp đến thị trường tài chính và kinh tế toàn cầu.

Đồng USD và vai trò toàn cầu

Đồng đô la Mỹ là đồng tiền dự trữ chính của thế giới kể từ Hội nghị Bretton Woods năm 1944. Theo Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), USD chiếm khoảng 58% dự trữ ngoại hối toàn cầu, vượt xa euro (20%), yên Nhật (5%) và bảng Anh (5%). Khoảng 88% giao dịch ngoại hối toàn cầu có một đầu là USD. Việc xuất khẩu dầu mỏ chủ yếu được định giá và thanh toán bằng USD, tạo nên hệ thống “petrodollar”.

Thuế

Cấu trúc thuế là một trong những hệ thống phức tạp nhất thế giới, với nhiều cấp độ chồng chéo. Bài viết chi tiết tại Thuế tại Hoa Kỳ.

Thuế liên bang và thuế bang

Hệ thống thuế phân tầng giữa liên bang, bang và địa phương. Sở Thuế vụ (Internal Revenue Service, viết tắt IRS) quản lý thuế liên bang. Thuế thu nhập cá nhân liên bang áp dụng 7 mức thuế suất lũy tiến từ 10% đến 37% năm 2025, tùy theo thu nhập và tình trạng khai thuế (độc thân, đã kết hôn khai chung, đã kết hôn khai riêng, chủ hộ).

Thuế bang khác biệt lớn: 9 bang không có thuế thu nhập cá nhân gồm Texas, Florida, Nevada, Washington, Wyoming, Alaska, Tennessee, New Hampshire và South Dakota. California có thuế suất cao nhất 13,3%. Thuế bán hàng (sales tax) cũng khác nhau giữa các bang, dao động 0-9,45%, được áp dụng tại thời điểm mua hàng chứ không gộp vào giá niêm yết.

Nghĩa vụ thuế toàn cầu

Quốc gia này là một trong 2 nước trên thế giới (cùng Eritrea) áp dụng nguyên tắc đánh thuế theo quốc tịch (citizenship-based taxation). Công dân và thường trú nhân phải khai thuế trên thu nhập toàn cầu, dù sống ở đâu trên thế giới. Đạo luật Tuân thủ Thuế Tài khoản Nước ngoài (FATCA) yêu cầu ngân hàng nước ngoài báo cáo tài khoản của công dân và thường trú nhân Mỹ. Quy định FBAR yêu cầu khai báo tài khoản nước ngoài có số dư trên 10.000 USD bất kỳ thời điểm nào trong năm.

Quan hệ quốc tế

Là siêu cường duy nhất hậu Chiến tranh Lạnh, quốc gia này duy trì mạng lưới đồng minh rộng khắp toàn cầu. Bài viết chi tiết tại Quan hệ quốc tế Hoa Kỳ.

Hệ thống liên minh chính

Bộ Ngoại giao điều hành 168 đại sứ quán và 88 lãnh sự quán toàn cầu, mạng lưới ngoại giao lớn nhất thế giới. NATO là liên minh quân sự xuyên Đại Tây Dương với 32 thành viên, trong đó nước này đóng góp khoảng 16% ngân sách hoạt động và phần lớn năng lực quân sự. Liên minh tình báo Five Eyes (5 mắt) gồm Hoa Kỳ, Anh, Canada, Australia và New Zealand chia sẻ thông tin tình báo cấp cao.

Tại khu vực Châu Á-Thái Bình Dương, các liên minh chiến lược gồm AUKUS (với Australia và Anh, ký 2021), Bộ Tứ QUAD (với Australia, Ấn Độ và Nhật Bản), cùng các hiệp ước phòng thủ song phương với Nhật Bản, Hàn Quốc, Philippines và Thái Lan. Quốc gia này duy trì khoảng 750 căn cứ quân sự tại hơn 80 nước, với 173.000 quân đồn trú nước ngoài.

Đối thủ chiến lược

Cạnh tranh chiến lược lớn nhất hiện nay là với Trung Quốc, được Chiến lược An ninh Quốc gia xác định là “đối thủ ngang tầm duy nhất”. Các điểm xung đột bao gồm thương mại, công nghệ bán dẫn, Biển Đông, Đài Loan và quyền sở hữu trí tuệ. Quan hệ với Nga tiếp tục căng thẳng sau cuộc xâm lược Ukraine năm 2022, với việc áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế. Triều Tiên và Iran là hai mối lo ngại an ninh khu vực do chương trình hạt nhân và tên lửa đạn đạo.

Quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ

Hai nước bình thường hóa quan hệ ngày 11/07/1995 sau hai thập kỷ chấm dứt Chiến tranh Việt Nam. Tháng 9/2023, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng và Tổng thống Joe Biden nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện, cấp cao nhất trong hệ thống phân loại quan hệ ngoại giao của Việt Nam. Theo Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR), kim ngạch thương mại hàng hóa và dịch vụ song phương đạt 155,1 tỷ USD năm 2024, tăng 20,5% so với 2023.

Hệ thống 50 bang

Cấu trúc liên bang phân chia quyền lực giữa chính phủ trung ương và 50 bang thành viên. Bài viết chi tiết tại Hệ thống 50 bang và lãnh thổ Hoa Kỳ.

Cấu trúc liên bang và lãnh thổ

Liên bang gồm 50 bang đầy đủ quyền tự trị, Đặc khu Columbia (Washington D.C., không phải bang nhưng có quyền tự quản) và 5 lãnh thổ hải ngoại có người ở. Mỗi bang có hiến pháp riêng, thống đốc, cơ quan lập pháp, hệ thống tòa án và quyền tự chủ về thuế, giáo dục, an ninh trật tự và nhiều lĩnh vực khác. Tu chính án thứ 10 của Hiến pháp liên bang dành cho các bang mọi quyền không được giao cho chính phủ liên bang.

Năm lãnh thổ hải ngoại gồm Puerto Rico (Caribbean, 3,2 triệu dân), Guam (Thái Bình Dương), Quần đảo Virgin thuộc Hoa Kỳ (Caribbean), Samoa thuộc Hoa Kỳ (Thái Bình Dương) và Quần đảo Bắc Mariana (Thái Bình Dương). Cư dân các lãnh thổ này có quốc tịch (trừ Samoa thuộc Hoa Kỳ có quy chế riêng) nhưng không tham gia bầu cử Tổng thống.

Top bang về kinh tế

California là bang có GDP lớn nhất, đạt khoảng 4,1 nghìn tỷ USD năm 2024 — nếu là một quốc gia độc lập, California sẽ là nền kinh tế lớn thứ 4-5 thế giới, ngang Nhật Bản và Đức. Texas đứng thứ 2 với GDP khoảng 2,4 nghìn tỷ USD, mạnh về năng lượng và công nghệ. New York đứng thứ 3 với 2,3 nghìn tỷ USD, dẫn đầu về tài chính. Florida đứng thứ 4 với 1,7 nghìn tỷ USD, mạnh về du lịch và bất động sản. Các bang khác có quy mô đáng kể gồm Illinois, Pennsylvania, Ohio, Georgia, Washington và New Jersey.

Cuộc sống tại Hoa Kỳ

Chất lượng sống cao nhưng chi phí và phong cách sống khác biệt đáng kể so với Việt Nam. Bài viết chi tiết tại Cuộc sống tại Hoa Kỳ.

Chi phí sinh hoạt theo bang

Chi phí sinh hoạt chênh lệch lớn giữa các bang và đô thị. San Francisco, New York, Boston, Honolulu và Los Angeles thuộc nhóm đô thị đắt đỏ nhất. Một hộ gia đình 4 người tại San Francisco cần thu nhập trước thuế tối thiểu khoảng 130.000 USD/năm để có cuộc sống trung bình, trong khi tại Houston con số này chỉ khoảng 75.000 USD. Các bang có chi phí thấp gồm Texas, Tennessee, Mississippi, Arkansas, Oklahoma và Indiana.

Nhà ở và giao thông

Tỷ lệ sở hữu nhà đạt khoảng 65% theo Cục Thống kê Dân số. Giá nhà trung vị toàn quốc đạt 420.400 USD quý 2/2024, nhưng chênh lệch khu vực rất lớn: nhà cùng diện tích tại San Francisco có thể đắt gấp 4-5 lần Houston. Văn hóa giao thông phụ thuộc xe hơi, ngoài một số thành phố lớn như New York, San Francisco, Chicago có hệ thống tàu điện ngầm phát triển. Hệ thống đường sắt hành khách Amtrak hạn chế so với châu Âu hoặc Nhật Bản. Phần lớn dân số sử dụng xe cá nhân để di chuyển hàng ngày.

Cộng đồng người Việt

Cộng đồng người Việt là một trong những nhóm nhập cư có lịch sử và bản sắc rõ nét nhất. Bài viết chi tiết tại Cộng đồng người Việt tại Hoa Kỳ.

Quy mô và lịch sử di cư

Theo dữ liệu Cục Thống kê Dân số và phân tích của Pew Research Center, cộng đồng người Việt đạt khoảng 2.347.344 người năm 2023 (tính cả người tự nhận diện một phần Việt Nam), trong đó 1,3 triệu là người sinh tại Việt Nam. Đây là cộng đồng người Việt lớn nhất ngoài Việt Nam, và là nhóm dân tộc gốc Á lớn thứ tư trong cộng đồng người Mỹ gốc Á (sau người Trung Quốc, Ấn Độ và Philippines).

Lịch sử di cư trải qua 4 làn sóng chính. Làn sóng đầu tiên năm 1975 đưa khoảng 125.000 người tị nạn rời Sài Gòn ngay sau sự kiện 30/04. Làn sóng thứ hai 1978-1990 là “thuyền nhân” (boat people), với khoảng 800.000 người vượt biển. Làn sóng thứ ba từ 1989 qua Chương trình Ra đi Có Trật tự (ODP) và Chương trình HO (Humanitarian Operation) cho cựu sĩ quan và viên chức Việt Nam Cộng hòa. Làn sóng thứ tư từ những năm 2000 chủ yếu qua diện đoàn tụ gia đình.

Phân bố theo bang

California là nơi sinh sống của 811.048 người Việt, chiếm hơn 35% tổng số. Khu Little Saigon tại Westminster, quận Cam là biểu tượng văn hóa Việt với hàng nghìn doanh nghiệp Việt. San Jose có 121.631 người Việt, cộng đồng người Việt lớn nhất ở cấp thành phố. Texas đứng thứ 2 với 326.084 người, tập trung tại Houston và Dallas. Florida có 103.226 người, chủ yếu tại Orlando và Tampa. Các bang đông người Việt khác gồm Washington (Seattle), Virginia (Bắc Virginia gần Washington D.C.) và Georgia (Atlanta).

Đời sống cộng đồng

Người Việt nổi tiếng với các ngành nghề truyền thống như tiệm nail, nhà hàng, tạp hóa và bất động sản. Theo Pew Research Center, thu nhập trung vị hộ gia đình người Việt năm 2022 đạt 81.000 USD, dưới mức 100.000 USD của người Mỹ gốc Á nói chung nhưng tương đương mức trung vị toàn quốc.

Thế hệ thứ hai và thứ ba có xu hướng theo đuổi các ngành nghề chuyên môn: công nghệ thông tin tại Thung lũng Silicon, y tế, luật và kinh doanh. Các tổ chức cộng đồng và chùa Phật giáo, nhà thờ Công giáo Việt Nam đóng vai trò quan trọng trong duy trì văn hóa, tổ chức Tết Nguyên đán và dạy tiếng Việt cho thế hệ trẻ qua các trường cuối tuần.

Đầu tư định cư Hoa Kỳ

Quốc gia này tiếp tục là điểm đến định cư hàng đầu cho nhà đầu tư Việt Nam với nhiều con đường khác biệt. Bài viết tổng hợp đầy đủ tại Đầu tư định cư Hoa Kỳ.

Diện đầu tư

Chương trình Visa EB-5 là con đường định cư đầu tư phổ biến nhất, yêu cầu vốn 800.000 USD (đầu tư vào Khu vực Việc làm Mục tiêu) hoặc 1.050.000 USD (đầu tư thông thường), kèm theo điều kiện tạo 10 việc làm cho người lao động Mỹ. Đối với nhà đầu tư có vốn vừa phải, Visa E-2 Hoa Kỳ là lựa chọn thay thế, dù Việt Nam chưa có hiệp ước E-2 nên ứng viên Việt phải lấy thêm quốc tịch thứ hai như Grenada để đủ điều kiện.

Diện tay nghề và chuyên gia

Đối với người tài năng đặc biệt, EB-1A dành cho cá nhân có thành tích xuất sắc trong khoa học, nghệ thuật, giáo dục, kinh doanh hoặc thể thao. Visa EB-2 NIW cho phép miễn yêu cầu nhà tuyển dụng bảo lãnh nếu chứng minh được lợi ích quốc gia. Diện EB-3 phù hợp với định cư diện tay nghề Hoa Kỳ qua nhà tuyển dụng bảo lãnh thông qua Chứng nhận Lao động PERM.

Diện gia đình

Diện bảo lãnh gia đình là con đường phổ biến nhất về số lượng. Visa K-1 dành cho hôn phu/hôn thê của công dân Mỹ, yêu cầu kết hôn trong 90 ngày sau nhập cảnh. Visa CR-1 và Visa IR-1 cấp cho vợ/chồng công dân Mỹ, với CR-1 (kết hôn dưới 2 năm) cho thẻ xanh có điều kiện 2 năm và IR-1 (trên 2 năm) cho thẻ xanh 10 năm không điều kiện. Các diện bảo lãnh vợ/chồng và bảo lãnh con cái có thời gian xử lý ngắn nhất so với các diện bảo lãnh khác.

Lộ trình từ visa đến quốc tịch

Phần lớn các diện định cư dẫn đến Thẻ thường trú nhân Hoa Kỳ (thẻ xanh). Sau 5 năm giữ thẻ xanh (hoặc 3 năm nếu kết hôn với công dân Mỹ), người nước ngoài có thể nộp đơn xin Nhập tịch Hoa Kỳ thông qua thi quốc tịch và tuyên thệ. Hộ chiếu Hoa Kỳ là một trong những hộ chiếu mạnh nhất thế giới với khả năng miễn visa hoặc visa-on-arrival tại hơn 180 quốc gia và vùng lãnh thổ.