Quyền lợi thường trú nhân New Zealand

Quyền lợi thường trú nhân New Zealand là một trong những yếu tố được nhà đầu tư và lao động Việt Nam quan tâm hàng đầu khi cân nhắc định cư tại quốc gia này. Thường trú nhân được hưởng hầu hết các quyền lợi của công dân New Zealand, bao gồm y tế công, giáo dục miễn phí, quyền bầu cử, hỗ trợ an sinh xã hội và đặc biệt là quyền sang Australia sinh sống không cần visa.

Bài viết này phân tích chi tiết toàn bộ quyền lợi của thường trú nhân New Zealand, sự khác biệt giữa Resident Visa và Permanent Resident Visa, cùng với các nghĩa vụ cần tuân thủ để duy trì tình trạng cư trú. Đây là thông tin cần thiết trước khi nhà đầu tư Việt Nam quyết định đầu tư vào lộ trình định cư New Zealand.

Phân biệt Resident Visa và Permanent Resident Visa

Trước khi đi vào chi tiết quyền lợi, cần làm rõ một nhầm lẫn phổ biến. New Zealand có 2 loại thị thực thuộc nhóm cư trú (residence class visa):

• Resident Visa (RV – Thị thực cư trú): Đây là visa đầu tiên cấp cho người vừa hoàn tất quy trình định cư. Thị thực này có điều kiện về thời hạn đi lại (thường là 24 tháng). Nghĩa là người giữ RV có quyền cư trú vĩnh viễn tại New Zealand, nhưng nếu rời khỏi New Zealand sau khi điều kiện đi lại hết hạn, sẽ không được quay lại với tư cách thường trú nhân.
• Permanent Resident Visa (PRV – Thị thực thường trú vĩnh viễn): Đây là bước tiếp theo sau khi giữ Resident Visa đủ 2 năm và đáp ứng các điều kiện cam kết với New Zealand. Thị thực này không có điều kiện đi lại, cho phép ra vào New Zealand không giới hạn và không bao giờ hết hạn.

Điểm quan trọng cần nhấn mạnh: cả RV và PRV đều cung cấp cùng các quyền lợi cơ bản tại New Zealand như làm việc, học tập, hưởng y tế và giáo dục. Điểm khác biệt duy nhất là điều kiện đi lại quốc tế. Trong bài viết này, thuật ngữ “thường trú nhân” được dùng theo nghĩa chung cho cả 2 nhóm visa cư trú.

Quyền cư trú và làm việc không giới hạn

Đây là nhóm quyền lợi cơ bản nhất và là lý do chính khiến nhà đầu tư theo đuổi thường trú nhân New Zealand.

Theo thông tin từ Cục Di Trú New Zealand (INZ), thường trú nhân được phép:

• Sinh sống tại New Zealand vĩnh viễn, không thời hạn
• Làm việc cho bất kỳ nhà tuyển dụng nào, ở bất kỳ vị trí nào
• Thay đổi công việc tự do, không cần visa làm việc mới
• Tự kinh doanh, thành lập công ty, sở hữu doanh nghiệp
• Không bị ràng buộc bởi visa lao động tạm thời hay yêu cầu nhà tuyển dụng được công nhận

Đây là điểm khác biệt lớn so với Accredited Employer Work Visa (AEWV) vốn yêu cầu làm việc cho một nhà tuyển dụng được công nhận cụ thể.

Quyền lợi thường trú nhân New Zealand về y tế công

New Zealand có hệ thống y tế công được tài trợ bởi nhà nước, được xếp hạng thuộc nhóm tốt nhất thế giới. Thường trú nhân được tiếp cận hệ thống này với các quyền lợi sau.

Y tế miễn phí hoặc trợ giá

Theo thông tin từ Health New Zealand | Te Whatu Ora, thường trú nhân được hưởng các dịch vụ y tế công bao gồm:

• Khám và điều trị tại bệnh viện công miễn phí
• Cấp cứu và điều trị tai nạn miễn phí
• Phẫu thuật và các thủ thuật y khoa cần thiết
• Chăm sóc sức khỏe bà mẹ và trẻ em
• Dịch vụ sức khỏe tâm thần
• Khám bác sỹ gia đình (GP) với mức phí trợ giá

Bảo hiểm tai nạn quốc gia (ACC)

Thường trú nhân tự động được bảo hiểm bởi Tổ chức Bồi thường Tai nạn (Accident Compensation Corporation – ACC). Hệ thống này bồi thường toàn bộ chi phí điều trị và mất thu nhập nếu bị tai nạn tại New Zealand, bất kể lỗi thuộc về ai. Đây là đặc điểm độc đáo của hệ thống phúc lợi New Zealand mà ít quốc gia có.

Thuốc kê đơn trợ giá

Thuốc trong danh mục được PHARMAC (cơ quan quản lý dược phẩm quốc gia) tài trợ có mức phí rất thấp, thường chỉ $5 NZD mỗi đơn thuốc dù giá thị trường có thể cao hơn hàng trăm lần.

Quyền lợi giáo dục

Giáo dục là quyền lợi quan trọng thứ hai, đặc biệt có giá trị với các gia đình có con nhỏ.

Giáo dục công miễn phí cho con

Con của thường trú nhân được học miễn phí tại hệ thống trường công New Zealand từ bậc tiểu học đến hết trung học. New Zealand áp dụng chương trình giáo dục theo chuẩn quốc tế, được đánh giá cao về chất lượng và phương pháp giảng dạy.

Học phí đại học mức nội địa

Thường trú nhân và con của họ được áp dụng học phí mức dành cho sinh viên nội địa (domestic fees), thấp hơn đáng kể so với mức dành cho sinh viên quốc tế. Chênh lệch học phí đại học giữa 2 mức này thường từ 3 đến 5 lần.

Theo quy định hiện hành, sinh viên đại học năm đầu tiên thường được miễn học phí toàn phần nếu đáp ứng điều kiện cư trú. Chính sách miễn học phí năm đầu tiếp tục được duy trì với một số điều chỉnh tùy theo ngành học.

Vay học phí từ chính phủ

Thường trú nhân được tiếp cận chương trình Student Loan của chính phủ New Zealand, vay không lãi suất khi còn học tại New Zealand. Đây là cơ chế hỗ trợ tài chính quan trọng cho sinh viên và gia đình.

Quyền bầu cử

New Zealand là một trong số rất ít quốc gia trên thế giới cho phép thường trú nhân có quyền bầu cử quốc gia. Theo quy định hiện hành:

• Thường trú nhân được đăng ký và bỏ phiếu trong các cuộc bầu cử quốc hội sau 12 tháng cư trú liên tục tại New Zealand
• Được bầu cử trong các cuộc bầu cử địa phương (hội đồng thành phố, khu vực)
• Không được ứng cử vào Quốc hội (quyền này dành riêng cho công dân)

Chính sách này được áp dụng từ năm 1975 và được xem là đặc điểm khiến New Zealand có một cộng đồng chính trị toàn diện nhất thế giới.

Quyền lợi an sinh xã hội

Thường trú nhân được tiếp cận hệ thống an sinh xã hội New Zealand, tuy nhiên có yêu cầu về thời gian cư trú tùy theo loại phúc lợi.

Các phúc lợi phổ biến

Các khoản phúc lợi chính thường trú nhân có thể nhận:

• Jobseeker Support: trợ cấp thất nghiệp, sau 2 năm cư trú
• Sole Parent Support: trợ cấp cha/mẹ đơn thân, sau 2 năm cư trú
• Supported Living Payment: trợ cấp cho người khuyết tật/bệnh nặng, sau 2 năm cư trú
• Working for Families: trợ cấp nuôi con cho gia đình có thu nhập thấp-trung bình
• Accommodation Supplement: trợ cấp thuê nhà/chi phí nhà ở
• Best Start: trợ cấp nuôi con dưới 3 tuổi

New Zealand Superannuation (lương hưu)

Thường trú nhân từ 65 tuổi trở lên có quyền nhận New Zealand Superannuation nếu đã cư trú tại New Zealand ít nhất 10 năm kể từ 20 tuổi, trong đó có ít nhất 5 năm kể từ 50 tuổi. Đây là khoản lương hưu phổ cập, không phụ thuộc vào việc đã đóng góp bao nhiêu.

Quyền sang Australia sinh sống qua Trans-Tasman Travel Arrangement

Đây là quyền lợi đặc biệt khiến thường trú nhân New Zealand có giá trị cao hơn nhiều chương trình định cư khác.

Theo Thỏa thuận Trans-Tasman Travel giữa New Zealand và Australia, thường trú nhân New Zealand không tự động được hưởng quyền sang Úc sinh sống tự do. Quyền này chỉ áp dụng cho công dân New Zealand (sau khi đã nhập tịch). Do đó, thường trú nhân cần đi theo lộ trình:

Bước 1: Giữ Resident Visa hoặc Permanent Resident Visa trong 5 năm và đáp ứng điều kiện cư trú thực tế tại New Zealand.

Bước 2: Xin nhập tịch New Zealand sau khi đủ điều kiện (thường là 5 năm cư trú).

Bước 3: Sau khi trở thành công dân New Zealand và có Hộ chiếu New Zealand, được hưởng quyền Trans-Tasman sang Úc:

• Đi lại không cần visa vào Australia
• Được cấp Special Category Visa (SCV) tự động khi nhập cảnh Úc
• Sinh sống, làm việc, học tập tại Úc vô thời hạn
• Sau 4 năm cư trú tại Úc, đủ điều kiện xin quốc tịch Úc theo lộ trình rút gọn (áp dụng từ 2023)

Lộ trình tổng thể từ thường trú nhân New Zealand đến công dân Úc thường mất 10-11 năm, nhưng đây là con đường gián tiếp duy nhất dẫn đến cả 2 quốc tịch trong Nhóm Hộ chiếu 5 Quốc gia.

Quyền sở hữu tài sản và đầu tư

Thường trú nhân New Zealand được hưởng các quyền sở hữu tài sản gần như tương đương công dân:

• Mua và sở hữu bất động sản nhà ở không giới hạn
• Mua đất nông nghiệp theo quy định của Overseas Investment Office (cần phê duyệt cho các giao dịch lớn)
• Mở tài khoản ngân hàng, vay thế chấp ngân hàng New Zealand
• Đầu tư chứng khoán, quỹ đầu tư tại New Zealand
• Thành lập công ty, sở hữu 100% doanh nghiệp
• Tham gia KiwiSaver (chương trình tiết kiệm hưu trí quốc gia) với đóng góp của chính phủ

Việc mua nhà ở đặc biệt quan trọng vì Luật Đầu tư Nước ngoài 2018 của New Zealand hạn chế người không cư trú mua nhà. Thường trú nhân được miễn khỏi hạn chế này và có thể mua nhà tự do.

Lộ trình nhập tịch New Zealand

Sau khi có thường trú nhân, nhà đầu tư có thể xin nhập tịch để trở thành công dân New Zealand. Điều kiện cơ bản:

• Đã cư trú hợp pháp tại New Zealand ít nhất 5 năm
• Trong 5 năm đó, đã có mặt tại New Zealand ít nhất 1.350 ngày
• Trong 12 tháng gần nhất trước khi nộp đơn, có mặt tại New Zealand ít nhất 240 ngày
• Có thường trú hợp pháp tại New Zealand (có Resident Visa hoặc Permanent Resident Visa)
• Có ý định tiếp tục sinh sống tại New Zealand
• Đạt yêu cầu về đạo đức và lý lịch tư pháp sạch
• Có khả năng tiếng Anh đủ để giao tiếp cơ bản

Sau khi nhập tịch, người đó có quyền sở hữu hộ chiếu New Zealand và được hưởng toàn bộ quyền lợi của công dân, bao gồm quyền ứng cử vào quốc hội và quyền Trans-Tasman với Úc.

Nghĩa vụ và điều kiện duy trì

Đi cùng với quyền lợi, thường trú nhân cần tuân thủ một số nghĩa vụ để duy trì tình trạng cư trú.

Điều kiện về thời gian cư trú

Đối với người giữ Resident Visa, điều kiện đi lại thông thường là 24 tháng. Sau thời hạn này, nếu rời New Zealand, sẽ không được quay lại với tư cách thường trú nhân. Đây là lý do đa số người giữ RV chọn nâng cấp lên Permanent Resident Visa càng sớm càng tốt.

Để đủ điều kiện xin Permanent Resident Visa, người nộp cần đáp ứng 1 trong 5 điều kiện cam kết với New Zealand:

1. Thời gian cư trú thực tế: Có mặt tại New Zealand ít nhất 184 ngày mỗi năm trong 2 năm có Resident Visa
2. Cư trú thuế: Trở thành cư dân thuế New Zealand trong 2 năm
3. Đầu tư tại New Zealand: Duy trì khoản đầu tư theo yêu cầu của các chương trình như Active Investor Plus Visa
4. Thành lập doanh nghiệp: Sở hữu và vận hành doanh nghiệp đóng góp cho nền kinh tế New Zealand
5. Xây dựng nền tảng: Có nhà ở, gia đình, công việc tại New Zealand

Nghĩa vụ thuế

Thường trú nhân trở thành cư dân thuế New Zealand nếu có nhà ở thường xuyên tại New Zealand hoặc có mặt tại New Zealand trên 183 ngày trong bất kỳ giai đoạn 12 tháng nào. Khi đó:

• Nộp thuế thu nhập toàn cầu tại New Zealand
• Nộp tờ khai thuế hàng năm nếu có thu nhập ngoài lương
• Đóng ACC levy trên thu nhập

Tuy nhiên, New Zealand có chính sách miễn thuế 4 năm đầu cho cư dân thuế mới (Transitional Resident) với một số loại thu nhập nước ngoài.

Nghĩa vụ tuân thủ pháp luật

Thường trú nhân cần tuân thủ pháp luật New Zealand. Nếu bị kết án hình sự nghiêm trọng, đặc biệt trong 10 năm đầu sau khi được cấp PR, INZ có thể trục xuất và hủy thường trú.

Hạn chế của thường trú nhân so với công dân

Dù được hưởng hầu hết quyền lợi của công dân, thường trú nhân vẫn có một số hạn chế:

• Không có hộ chiếu New Zealand, phải dùng hộ chiếu quốc gia gốc cho đi lại quốc tế
• Không được ứng cử vào Quốc hội
• Không được phục vụ trong một số vị trí của lực lượng vũ trang, ngoại giao
• Không được tự động sang Úc (phải nhập tịch New Zealand trước)
• Một số phúc lợi an sinh xã hội có thời gian chờ (2-10 năm tùy loại)
• Thường trú nhân có thể bị hủy nếu phạm tội nghiêm trọng, trong khi công dân không thể bị tước quốc tịch

Tổng kết

Quyền lợi thường trú nhân New Zealand bao gồm gần như toàn bộ quyền của công dân: làm việc tự do, y tế công chất lượng cao, giáo dục miễn phí cho con, quyền bầu cử quốc gia, an sinh xã hội sau thời gian chờ, và đặc biệt là lộ trình đến quyền Trans-Tasman sang Úc sinh sống sau khi nhập tịch. Đây là combo quyền lợi hấp dẫn mà ít quốc gia có thể cung cấp.

Tuy nhiên, nhà đầu tư Việt Nam cần hiểu rõ sự khác biệt giữa Resident Visa và Permanent Resident Visa, nắm được các điều kiện duy trì thường trú và lộ trình nhập tịch. Một số quyền lợi quan trọng như New Zealand Superannuation, quyền bầu cử hay các phúc lợi an sinh đều có yêu cầu về thời gian cư trú tối thiểu.

Để lựa chọn chương trình định cư New Zealand phù hợp với mục tiêu cá nhân, nhà đầu tư nên tham vấn tư vấn viên chuyên ngành có hiểu biết về cả hệ thống di trú và hệ thống phúc lợi New Zealand. PLI cung cấp dịch vụ tư vấn đầy đủ về các chương trình định cư New Zealand, hỗ trợ nhà đầu tư Việt Nam từ giai đoạn đánh giá hồ sơ sơ bộ đến khi hoàn tất quy trình định cư.